Potas, bitkiye potasyum sağlayan maden kökenli tuzların ortak adıdır. Ticaretin büyük kısmı potasyum klorür (MOP) olarak yapılır, üretim ise Kanada, Rusya ve Belarus'ta yoğunlaşan küçük bir şirket grubunun elindedir.
Potas (İngilizce potash), bitkiye potasyum sağlayan ve yer altındaki eski deniz tuzu yataklarından ya da tuzlu göllerden çıkarılan potasyum tuzlarının ortak adıdır. Azot ve fosforla birlikte üç ana bitki besininden birini oluşturur. Ticaretin büyük kısmı potasyum klorür (KCl) olarak yapılır, piyasada bu ürüne MOP (muriate of potash) denir. Arz az sayıda ülke ve şirkette toplandığı için fiyatı jeopolitiğe, yaptırımlara ve birkaç büyük alıcının yıllık kontratına duyarlıdır. Dragonomi yazılarında Nutrien, Mosaic, BHP ve K+S sonuçlarında, Çin'in ithalat verilerinde ve Belarus yaptırımlarıyla ilgili haberlerde sık geçer.
| Künye | |
|---|---|
| Kimyasal adı | Potasyum klorür (KCl), ticari adı MOP |
| Potasyum içeriği | MOP %60-62 K₂O, SOP yaklaşık %50 K₂O |
| Kullanım alanı | Tahıl, soya, palmiye, meyve ve sebze gübrelemesi |
| Dünya üretimi | Yaklaşık 49 milyon ton K₂O (2025, USGS) |
| Başlıca üretici ülkeler | Kanada, Rusya, Belarus, Çin, Laos, İsrail, Ürdün ve Almanya |
| Başlıca şirketler | Nutrien, Mosaic, K+S, Uralkali, Belaruskali, ICL, yeni gelen BHP |
| Fiyat referansları | Çin ve Hindistan yıllık kontratları, granüler MOP CFR (navlun dahil) Brezilya, standart MOP CFR Güneydoğu Asya |
Potasyum, bitkinin dokularında çözünmüş iyon (K⁺) hâlinde dolaşır. Azot ve fosfor gibi proteinin ya da DNA'nın yapısına girmez, görevi düzenleyicidir. Hücredeki su basıncını ve yapraktaki gözeneklerin (stoma) açılıp kapanmasını yönetir, şekerin meyveye ve tohuma taşınmasına yardım eder.
Bu özelliğin piyasa için önemli bir sonucu vardır. Toprak potasyumu birkaç yıl tutabildiği için çiftçi zor bir sezonda potası atlayıp toprak stoğunu kullanabilir. Azotta bu esneklik yoktur, çünkü azot her yıl yıkanır. Potas talebi bu yüzden fiyata ve çiftçi gelirine azottan daha duyarlıdır. Bir sezon kesilen alım ertesi yıl telafi alımıyla geri gelir.
Potaslı gübrelerin potasyum içeriği tarihsel bir alışkanlıkla potasyum oksit (K₂O) eşdeğeri olarak yazılır. Gübre torbasındaki N-P-K üçlüsünün üçüncü sayısı budur.
MOP (muriate of potash, potasyum klorür) ticaretin büyük kısmını oluşturur ve %60-62 K₂O içerir. Asıl ayrım tane boyutudur. Standart MOP toz kıvamındadır, doğrudan toprağa atılır ya da bileşik gübre fabrikasında kullanılır. Granüler MOP iri tanelidir ve başka gübrelerle karıştırılıp (blending) makineyle serpilir. Argus ve S&P Global Platts metodolojilerinde bu ikisi ayrı ürün ve ayrı fiyat sepetidir. Brezilya ve ABD granüler, Çin, Hindistan ve Güneydoğu Asya ağırlıkla standart ürün alır.
SOP (sulphate of potash, potasyum sülfat) yaklaşık %50 K₂O içerir ve klor taşımaz. Tütün, patates, meyve ve kuruyemiş gibi klora duyarlı ürünlerde kullanılır. Polihalit ise potasyum, kalsiyum, magnezyum ve kükürdü birlikte taşıyan düşük tenörlü doğal bir mineraldir.
K₂O birimi en çok karışıklık yaratan konudur. USGS üretimi K₂O tonu ile, şirketler ve ticaret ürün tonu ile verir. USGS'nin 2025 için verdiği 49 milyon ton K₂O tonudur. Nutrien'in aynı yıl için verdiği 74,5 milyon tonluk küresel sevkiyat ise ürün tonudur. Ortalama 0,61 K₂O oranıyla 49 milyon ton K₂O, 49 ÷ 0,61 ≈ 80 milyon ton ürüne denk gelir. Tersinden, 74,5 × 0,61 ≈ 45,4 milyon ton K₂O eder. Aradaki fark talebin üretimi aştığını göstermez, büyük ölçüde birim farkıdır.
Potas yatakları, yüz milyonlarca yıl önce kapalı denizlerin buharlaşmasıyla kalan tuz katmanlarıdır. Cevher genellikle silvinit denen, potasyum klorür ile sofra tuzunun (NaCl) karışımı bir kayaçtır. Üretimin üç ana yolu vardır.
Birincisi yeraltı madenciliğidir. Kanada'nın Saskatchewan eyaletindeki, Rusya'nın Perm bölgesindeki ve Belarus'un Soligorsk bölgesindeki yataklar sürekli kazı makineleriyle işlenir. Cevher öğütülür ve flotasyon ile ayrıştırılır. Kimyasal katkılar KCl tanelerini köpüğe tutundurur, sofra tuzu dibe çöker. Bu adım, madencilikteki konsantre üretiminin potastaki karşılığıdır.
İkincisi çözelti madenciliğidir. Yatak çok derinde ya da düzensizse sıcak su kuyulardan aşağı basılır, çözünen tuz yüzeye pompalanır ve buharlaştırılıp soğutularak kristallendirilir. Dragonomi'nin DTB kristalizör derin okuması bu adımın ekipman tarafını anlatır.
Üçüncüsü tuzlu göl buharlaştırmasıdır. İsrail ile Ürdün'ün Ölü Deniz tesisleri ve Çin'in Qinghai eyaletindeki Qarhan tuz gölü bu yolla üretir. Aynı tuzlu sudan lityum da üretilebildiği için bu tesisler bazen lityum karbonat zinciriyle iç içedir. Granüler ürün standart tozun preslenip kırılmasıyla (kompaksiyon) elde edilir.
Yeraltı madenciliğinin en büyük riski sudur. Üstteki akiferden sızan tuzlu su (brine) bir madeni yıllarca ek maliyete sokabilir ya da kapatabilir.
USGS'nin Mineral Commodity Summaries 2026 yayınına göre 2025'te dünya üretimi bir önceki yıla göre %5 artışla yaklaşık 49 milyon ton K₂O oldu. Kanada yaklaşık 15, Rusya yaklaşık 10, Belarus yaklaşık 6 milyon ton üretti. Bu üç ülke toplam 31 milyon tonla üretimin yaklaşık %63'ünü sağlar (31 ÷ 49). Geri kalanın büyük kısmı Çin, Laos, İsrail, Ürdün ve Almanya'dan gelir. Yoğunlaşmanın nedeni jeolojidir, işlenebilir yataklar birkaç havzada bulunur.
Şirket düzeyinde tablo daha yoğundur. Kanada'da Nutrien ve Mosaic üretir, Alman K+S'nin Bethune madeni de Saskatchewan'dadır. Rusya'da Uralkali, Belarus'ta devlete ait Belaruskali öne çıkar. Çin'in iç üretimi Qinghai Tuz Gölü (QSL) ve SDIC Luobupo olmak üzere iki şirkette toplanır. İhracat tarihsel olarak ortak satış şirketleriyle yapıldı. Canpotex Kanadalı üreticilerin denizaşırı satış şirketidir ve Agrium ile PotashCorp'un birleşip Nutrien'i oluşturmasından sonra iki hissedarı kaldı, Nutrien ve Mosaic. BPC (Belarusian Potash Company) Belaruskali'nin satış şirketidir ve 2013'e kadar Uralkali ile ortak çalıştı.
USGS 2026 verisine göre ABD'nin potasta net ithalat bağımlılığı %92'dir. İthalatın %79'u Kanada'dan, %12'si Rusya'dan, %3'ü İsrail'den gelir. Potas Kasım 2025'te ABD Kritik Mineraller Listesi'ne ilk kez eklendi.
| Şirket | Ülke | Ürün ve rota | Not |
|---|---|---|---|
| Nutrien | Kanada | MOP, Canpotex üzerinden ihracat | 2025 satışı yaklaşık 14,25 milyon ton |
| Mosaic | Kanada | MOP, Canpotex üzerinden ihracat | 2025 üretimi 8,8 milyon ton |
| K+S | Almanya, Kanada | MOP, SOP, özel ürünler | Bethune madeni Saskatchewan'da |
| Uralkali | Rusya | MOP | Perm bölgesi madenleri |
| Belaruskali | Belarus | MOP, BPC üzerinden ihracat | Rus limanları üzerinden sevkiyat |
| ICL | İsrail | MOP, polihalit | Ölü Deniz imtiyazı 2030'da bitiyor |
| BHP | Kanada | MOP (inşaat hâlinde) | Jansen ilk üretim 2027 ortası |
Potasın borsada işlem gören, herkesin anlık izlediği bir vadeli kontratı yoktur. Fiyat iki mekanizmanın birlikte çalışmasıyla oluşur.
Birincisi yıllık kontratlardır. Çin ve Hindistan, alım konsorsiyumları üzerinden büyük tedarikçilerle yılda bir kez fiyat ve hacim pazarlığı yapar. Fiyat CFR (cost and freight, yani navlun dahil varış limanı) bazında belirlenir. Çin'in 2026 kontratı ton başına 348 dolar CFR olarak kapandı. ICL, 23 Aralık 2025'te ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'na (SEC) yaptığı bildirimde Çin'e 2026 için 750 bin ton, karşılıklı opsiyonla 330 bin ton daha potası bu fiyattan sattığını açıkladı. Bir önceki dönemde Uralkali, Interfax'ın aktardığına göre Haziran 2025'te Çin konsorsiyumuyla ton başına 346 dolar CFR'de anlaşmıştı, bu önceki yıla göre yaklaşık %27 yüksekti. Hindistan kontratları da yıllık yapıdadır ve genellikle uzun vadeli ödeme koşulu içerir. Hindistan'ın 2026 kontratı Nisan 2026 başı itibarıyla kesinleşmiş değildi.
İkincisi spot piyasadır. Brezilya, ABD ve Güneydoğu Asya kargo kargo alır. Fiyatlar Argus, S&P Global Platts ve CRU gibi fiyat raporlama kuruluşlarının haftalık değerlendirmelerine yansır.
Çoğu yatırımcı Çin kontratını öncü fiyat sanır. Pratikte kontrat, en büyük alıcının pazarlık gücüyle oluşan bir taban gibi çalışır, spot ise bunun üstünde arz-talep dengesine göre hareket eder. Argus'a göre standart MOP Güneydoğu Asya'da Ekim 2025'te 360-380 dolar CFR bandındaydı. Ocak 2026'da Brezilya ve Güneydoğu Asya için de aynı bant verildi. Aralık 2025'te 348 dolardan kapanan Çin kontratı, spotun ton başına 12-32 dolar altında kaldı.
Kontratın ağırlığını azaltan bir olgu da ihracatçıların satış karmasıdır. Nutrien'in 2025 yılı 40-F belgesine (Kanadalı şirketlerin SEC'e verdiği yıllık rapor) göre Canpotex satışlarının %39'u Latin Amerika'ya, %29'u diğer Asya ülkelerine, %11'i Çin'e, %6'sı Hindistan'a, %15'i diğer pazarlara gitti. 2024'te Çin ile Hindistan'ın toplam payı %20'ydi (13 + 7), 2025'te %17'ye indi (11 + 6). Fiyat belirleyici merkez Pekin'deki pazarlık masasından Brezilya limanlarına ve Güneydoğu Asya plantasyon ihalelerine kaydı. Argus'un Ekim 2025 haberine göre bir Endonezyalı ithalatçı Aralık 2025-Ekim 2026 teslimi için 180 bin ton, Malezya plantasyonları 2026'nın ilk yarısı için yaklaşık 120 bin ton standart MOP talep etti.
Granülün her zaman primli olduğu varsayımı yalnız Asya içinde doğrudur. Argus değerlendirmelerine göre 7 Ağustos 2025'te Güneydoğu Asya standart MOP 370-390 dolar, Tayland ve Vietnam granüler 380-395 dolar, Brezilya granüler ise 360-370 dolar CFR'deydi. 25 Eylül 2025'te aynı üç fiyat 360-390, 380-395 ve 355-360 dolardı. Orta noktalarla Asya'da granül primi Ağustos'ta 7,5 dolar (387,5 − 380), Eylül'de 12,5 dolardı (387,5 − 375). Brezilya granülü ise Asya standardının 15-17,5 dolar altında işlem gördü (380 − 365 ve 375 − 357,5). CRU de 2025 yazında granülü 370-385, bölgesel standardı 350-375 dolar olarak verdi, orta noktalarla prim 15 dolardı. Argus bazı üreticilerin standart payını artırabileceğini ve primin daralabileceğini yazdı. Kompaksiyon kapasitesi esnek olduğu için makas kalıcı bir ödül değildir.
Fiyat tarihi oligopolün hem gücünü hem kırılganlığını gösterir. Uralkali 30 Temmuz 2013'te BPC'den ayrılacağını açıkladı. Ortak satış yapısı o dönemde dünya ticaretinin %40'ından fazlasını kontrol ediyordu ve fiyat birkaç haftada ton başına yaklaşık 20 dolar düşüp 400 doların altına indi. İkinci kırılma 2022'de geldi. Datamar'ın aktardığı Statista verisine göre 2021 başında ton başına yaklaşık 300 dolar olan fiyat, Belarus yaptırımları ve Rusya'nın Ukrayna'yı işgaliyle Nisan 2022'de yaklaşık 1.200 dolarla zirve yaptı. Fiyat Haziran 2023'te 328 dolara geriledi.
Talep tarafı istikrarlı büyüyor. Nutrien'in Şubat 2026'da açıkladığı verilere göre küresel sevkiyat 2025'te, Güneydoğu Asya öncülüğünde, yaklaşık 74,5 milyon tonla rekor kırdı. Şirket 2026 için 74-77 milyon ton bekliyor. Nutrien'in finans direktörü aynı ay referans fiyatların çoğunun bir yıl öncesine göre yaklaşık %20 yüksek olduğunu söyledi.
Manşetteki CFR fiyatı ile şirketin kasasına giren fiyat farklı şeylerdir. Kamuya açık en uzun gerçekleşen fiyat serisi, Mosaic'in SEC'e verdiği 8-K ekleri olan çeyreklik performans tablolarındadır. Bu tablolar MOP için FOB maden (madenin kapısında, taşıma hariç) fiyatını ve ton başına nakit üretim maliyetini verir.
| Çeyrek | Mosaic FOB maden ($/ton) | Mosaic nakit maliyet ($/ton) |
|---|---|---|
| 2Ç 2022 | 678 | 78 |
| 4Ç 2022 | 581 | 76 |
| 2Ç 2023 | 326 | 74 |
| 4Ç 2023 | 243 | 66 |
| 2Ç 2024 | 224 | 64 |
| 4Ç 2024 | 199 | 73 |
| 1Ç 2025 | 223 | 78 |
| 2Ç 2025 | 261 | 75 |
| 3Ç 2025 | 271 | 71 |
| 4Ç 2025 | 264 | 77 |
Serinin dibi 2024'ün dördüncü çeyreğinde 199 dolardır, 2022 zirvesinden %71 düşüş demektir (1 − 199 ÷ 678). Bu dip, spot fiyatın sert düşüşünden çok sonra geldi. Datamar'ın aktardığı seriye göre spot fiyat Haziran 2023'te yaklaşık 328 dolara gerilemişti. Mosaic'in FOB fiyatı 2023'ün ilk çeyreğinde hâlâ 421 dolardı, ardından 326, 266 ve 243 dolara indi ve 2024 boyunca düşmeye devam etti. Gecikmenin nedeni sözleşmeli sevkiyat kitabıdır. Mosaic 2021 üçüncü çeyrek telekonferansında dördüncü çeyrek sevkiyat kitabının yaklaşık %90'ının şimdiden kapandığını belirtmişti. Şirketler "tipik gecikme" için bir sayı açıklamaz, ama seri bir ile iki çeyreklik bir kayma gösterir.
Gecikme iki yönde farklı işler. Düşüşte raporlanan fiyat spotu yukarıdan izler, şirket sonuçları piyasadan daha iyi görünür. Yükselişte ise aşağıdan izler. 2025'te Brezilya CFR fiyatı 360 dolar dolayına çıkarken Mosaic'in FOB fiyatı 223 dolardan 271 dolara ancak üç çeyrekte tırmandı.
Mosaic'in 2025 üçüncü çeyreğindeki FOB fiyatı 271 dolardı. Argus'a göre aynı dönemde, 25 Eylül 2025'te, Brezilya granüler CFR 355-360 dolardı. Aradaki fark ton başına yaklaşık 85-90 dolardır. Dördüncü çeyrekteki 264 dolar ile Ocak 2026'daki 360-380 dolarlık CFR bandı arasındaki fark ise 96-116 dolardır.
Analistler bu farkı genellikle "CFR eksi navlun" diye okur. Oysa makas birkaç kalemi birlikte taşır. Saskatchewan'dan Vancouver ya da Portland'a demiryolu, liman terminali, okyanus navlunu, Canpotex'in pazarlama giderleri, önceki çeyrekte kapanmış düşük fiyatlı sözleşmeler ve Çin ile Hindistan kontratlarının karışıma etkisi. Şirketler navlun bileşenini ayrı açıklamaz, bu yüzden 85-90 dolarlık makasın ne kadarının taşıma, ne kadarının zaman gecikmesi olduğu dışarıdan ayrıştırılamaz. Potas Vancouver'dan Brezilya'ya ve Asya'ya kuru dökme yük gemileriyle gider. Navlundaki bir sıçrama CFR fiyatı yükseltip FOB fiyatı sabit bırakabilir.
Nutrien 2025'te ton başına 58 dolar (2024'te 54 dolar) kontrol edilebilir nakit maliyet açıkladı ve maden otomasyonunun %49'a ulaştığını söyledi. Mosaic'in ton başına nakit üretim maliyeti ise 2025'in dört çeyreğinde 78, 75, 71 ve 77 dolardı, ortalaması yaklaşık 75 dolardır ((78 + 75 + 71 + 77) ÷ 4 = 75,25). Aradaki 17 dolarlık fark saf bir verimlilik farkı değildir. Madenlerin karışımı ve tanımlar farklıdır. Mosaic'in tablolarında telif ücretleri ve Kanada kaynak vergileri ayrı satırlardır, nakit maliyete dahil değildir. Esterhazy'deki tuzlu su yönetimi maliyetinin hangi dönemde bu rakamın içinde ya da dışında tutulduğu da tablo notlarından kontrol edilmelidir.
Basit marj hesabı bu yüzden yanıltabilir. Mosaic'in 2025 dördüncü çeyreğinde FOB fiyattan nakit maliyet düşülünce 264 − 77 = 187 dolar kalır, bu satış fiyatının yaklaşık %71'idir (187 ÷ 264). Ama bu sayı telifi, kaynak vergilerini ve amortismanı içermez. Nutrien'in potas segmenti 2025'te yaklaşık 14,25 milyon ton sattı ve yaklaşık 2,25 milyar dolar düzeltilmiş FAVÖK üretti.
Saskatchewan'da potas üreticisi fiyata göre değişen birkaç katmanlı bir yük öder. JSGS'nin (Johnson Shoyama Devlet Politikası Okulu) politika notunda özetlenen çerçeveye göre etkin telif oranı %2,1-4,5 arasındadır. Satış değerinin %3'ü oranında bir kaynak sürşarjı 2008'den beri uygulanır. Bunlara iki katlı bir potas üretim vergisi eklenir. İlk kat, K₂O tonu başına yaklaşık 11-12,33 dolarlık bir baz ödemedir ve telif ile kaynak kredisi bundan düşülür. İkinci kat kâr vergisidir. Ton başına kâr bir eşiğe kadar %15, eşiğin üstünde %35 oranında vergilenir. Bu eşik 2014'te 66,17 dolardı ve her yıl endekslenir. Oranlar 2014 tarihli kaynağa dayanır, güncel eşik bu çerçevede doğrulanmış değildir.
Bu yapının sonucu, vergi yükünün fiyattan daha hızlı hareket etmesidir. Mosaic'in performans tablolarına göre şirketin Kanada kaynak vergileri 2022'nin ikinci çeyreğinde 274 milyon dolardı (FOB fiyat 678 dolar). 2023'ün dördüncü çeyreğinde 102 milyon dolara (243 dolar), 2025'in ilk çeyreğinde 47 milyon dolara (223 dolar) indi. 2022'nin ikinci çeyreği ile 2025'in ilk çeyreği arasında FOB fiyat %67 düşerken vergi %83 düştü. Telif ücretleri ise çeyrekte yalnız 9-32 milyon dolar arasında kaldı. Yükselişte etki tersine döner. 2025'in ilk çeyreğinden üçüncü çeyreğine FOB fiyat 223 dolardan 271 dolara %21,5 arttı, kaynak vergileri ise 47 milyon dolardan 87 milyon dolara %85 yükseldi. Bu karşılaştırmalar hacim değişimini arındırmaz, ama yön açıktır. Yüksek fiyatta artan her dolar daha ağır vergilenir. Düşük fiyatta ise vergi yükü hızla erir ve Kanadalı üreticinin etkin maliyet eğrisi konumunu korur. Raporlanan nakit maliyet bu yükü hiç göstermez.
Potas dolarla fiyatlanır, ama bütün üreticiler dolar bazlı bilanço tutmaz. K+S 2025'te 612,8 milyon avro FAVÖK (2024'te 557,7 milyon avro) ve yaklaşık 3,65 milyar avro gelir açıkladı. Ancak doların zayıflaması nedeniyle yaklaşık 1,58 milyar avroluk nakit dışı değer düşüklüğü kaydetti. Aynı yıl yatırım harcaması 545,8 milyon avro, düzeltilmiş serbest nakit akışı yalnızca 29 milyon avro oldu. FAVÖK büyürken gelen bu tür bir değer düşüklüğü net sonucu bozar, operasyonel bir bozulma anlamına gelmez.
Potas talebini en çok Brezilya belirler. Ülke tarım alanının genişliği ve toprağının yoksulluğu nedeniyle neredeyse tüm potasını ithal eder. Datamar'ın aktardığı verilere göre Brezilya 2023'te dünya KCl ithalatının %25'ini, yaklaşık 5,52 milyar dolarlık bir hacmi tek başına yaptı. Soya ekimi Eylül-Aralık arasındadır, onu ikinci ürün (safrinha) mısır izler. Potas alımı ekimden önce yoğunlaşır ve Kuzey Yarımküre'nin bahar sezonuyla çakışmaz. El Niño ve La Niña döngüsü Brezilya ve Güneydoğu Asya'da hem ekim kararlarını hem verim beklentisini etkiler.
Brezilya verisi okunurken iki seri karıştırılmamalıdır. Comex Stat (Brezilya Kalkınma, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı'nın dış ticaret veri tabanı) verilerine göre potas ithalatı 2023'te 13,44, 2024'te 14,05, 2025'te 12,76 milyon tondu. 2025'teki düşüş yaklaşık %9'dur (12,76 ÷ 14,05 ≈ 0,91). Aynı yıl Brezilya Gübre Dağıtıcıları Birliği (ANDA) verilerine göre toplam gübre teslimatı %7,7 artışla 49,11 milyon tona çıktı. İthalat limana giriş, teslimat çiftliğe çıkıştır. İki seri birebir eşleşmez, çünkü teslimat bütün gübreleri kapsar. Yine de ithalatın düştüğü yıl teslimatın artması, aradaki boşluğun liman ve dağıtıcı stoklarından karşılandığına işaret eder. Aylık ithalat rakamını talep diye okumak bu yüzden yanıltıcıdır.
Güneydoğu Asya'da talebin dış sürücüsü palmiye yağı fiyatıdır. Plantasyon kârlı olduğunda gübre bütçesi korunur. Pirinç fiyatı zayıf kaldığında ise Tayland ve Vietnam'daki çeltik çiftçileri potas alımını kısar.
Satın alınabilirlik (affordability), gübre fiyatının ürün fiyatına oranıdır ve talebin en iyi tek ölçüsüdür. Oran besinler arasında da karşılaştırılır. Mosaic yönetimi 25 Şubat 2026'daki telekonferansta ABD çiftçilerinin sonbaharda fosfat uygulamasını atladığını, ama potası uygulamaya devam ettiğini söyledi. Gerekçe, potasın fosfata göre çok daha uygun fiyatlı olmasıydı. Yönetim bunun verime etkisinin 2026'da görüleceğini ekledi. Potasın görece ucuzluğu, 2025-2026'da hacmini korumasının ana nedenlerinden biridir.
Potas madenciliğinin az konuşulan maliyeti tuzlu su sızıntısıdır. Tuz katmanlarının üstündeki akiferden gelen su cevheri çözer, galerileri büyütür ve madeni kaybettirebilir.
Mosaic'in Saskatchewan'daki Esterhazy kompleksi uzun süre sızıntıyla yaşadı. Şirketin 2019 yıllık raporuna göre tuzlu su yönetimi gideri 2018'de 154,7 milyon dolar, 2019'da 136,7 milyon dolardı (amortisman dahil). 2019'un ikinci çeyreğinde ton başına nakit maliyet 83 dolar, tuzlu su hariç 69 dolardı. Yani sızıntı ton başına yaklaşık 14 dolarlık bir yük getiriyordu. 2020'de tuzlu su nakit maliyeti %28 azalıp 73 milyon dolara indi. Mosaic, yeni K3 madenini öne çekerek K1 ve K2'deki tuzlu su harcamasını 2022'de, planlanandan 30 ay erken bitirmeyi ve yaklaşık 300 milyon dolar nakit tasarrufu sağlamayı hedefledi.
Plan beklenenden hızlı gerçekleşti. Mosaic'in 4 Haziran 2021 tarihli duyurusuna göre sızıntı hızlanınca şirket K1 ve K2 şaftlarını planlanandan yaklaşık 9 ay erken kapattı. Temmuz 2021-Mart 2022 arasında yaklaşık 1 milyon ton üretim kaybı, ikinci çeyrekte 20-25 milyon dolar tuzlu su nakit maliyeti, 80-100 milyon dolar nakit dışı varlık silmesi ve 50-100 milyon dolarlık varlık bırakma yükümlülüğü artışı öngörüldü. Şirket Colonsay madenini yeniden açtı ve MOP kapasitesinin Haziran 2022'ye kadar yılda 10,5 milyon tona çıkmasını bekledi. Olay bir kapasite kaybı olarak değil, kapasitenin bir madenden ötekine taşınması olarak sonuçlandı.
Rusya'da sonuç daha ağır oldu. İkincil kaynaklara göre Uralkali'nin Berezniki-1 madeni 2006'da tuzlu su girişiyle yaklaşık 10 günde tamamen su altında kaldı ve kalıcı olarak kapandı. Kasım 2014'te ise Solikamsk-2 madeninde benzer bir olay yaşandı. The Moscow Times'ın aktardığına göre maden yılda 2,3 milyon ton kapasiteyle Uralkali'nin yaklaşık beşte birini, Reuters'a göre dünya kapasitesinin %3,5'ini oluşturuyordu. Uralkali hissesi olay günü yaklaşık %9, ertesi gün yaklaşık %6 daha düştü. Şirket beş yıl için 4,5 milyar dolarlık yatırım planını ve 1 milyar dolara kadar zarar yazabileceğini açıkladı. Buna karşın haberlerde potas fiyatında olaya bağlı bir hareket yer almadı. Piyasa, BPC'nin dağılmasından sonraki arz fazlası içindeydi.
Buradan çıkan sonuç, bir kapasite kaybının fiyatı ancak piyasa sıkıyken oynatmasıdır. Uralkali'nin 2025'in ikinci ve üçüncü çeyrekleri için açıkladığı planlı bakım duruşları (Berezniki-2, Berezniki-4 ve Solikamsk-3), CRU ve Interfax'a göre ikinci çeyrek üretimini en az 300 bin ton azaltacaktı. Bu, dünya sevkiyatının yaklaşık %0,4'üdür (0,3 ÷ 74,5). Mosaic'in Esterhazy K3 madeninde Aralık 2025'te yaşanan ölümlü göçük kazası ise üretimi geçici olarak durdurdu. Şirketin dördüncü çeyrek üretimi 2,2 milyon tonda kaldı, 2025 toplamı 8,8 milyon tonla Ağustos'ta yükseltilen 9,3-9,5 milyon tonluk rehberliğin altında kaldı. Dragonomi'nin Şubat 2025 tarihli potasyum pazarı notunda da Laos ve Rusya'daki operasyonel zorluklar öne çıkıyordu.
Potasın "oligopol" diye anılması fiyat gücü konusunda yanıltıcı olabilir. BPC 2013'te dağıldı, Laos gibi yeni üreticiler birkaç yılda pazar kazandı ve 2022 zirvesi kalıcı olmadı. Büyük üreticilerin nakit maliyeti fiyatın çok altındadır ve düşük fiyatta vergi yükleri de erir. Fiyat düştüğünde hiçbirinin üretimi kesme zorunluluğu doğmaz, bu da düşük fiyat dönemlerinin uzun sürmesine yol açabilir.
Kanada'nın ihracat tavanını çoğu zaman madenler değil limanlar belirler. Western Producer'a göre Vancouver'daki Neptune Terminals'ın potas kapasitesi 2011'deki yükseltmeyle yılda yaklaşık 11,5 milyon tona çıktı. Canpotex Oregon'daki Portland terminalinden de yılda yaklaşık 3 milyon ton sevk ediyor. Nutrien 2025 sonunda Washington eyaletindeki Longview'u, yılda 5-6 milyon ton kapasiteli ve yaklaşık 1 milyar dolarlık bir ihracat terminali için tercih ettiğini açıkladı. Yatırım kararı 2027'de, tamamlanma 2031'de bekleniyor.
Belarus potası 2022'ye kadar büyük ölçüde Litvanya'nın Klaipeda limanından, yılda 10-11 milyon tonluk kısa ve ucuz bir kapıdan çıkıyordu. Litvanya 1 Şubat 2022'de transiti durdurdu. Belaruskali bunun üzerine Lahey'deki Daimi Tahkim Mahkemesi'nde Litvanya'ya karşı 12,09 milyar dolarlık tazminat davası açtı.
Belarus o tarihten beri Rus altyapısına bağımlıdır. Kommersant'ın verilerine göre Belarus 2025'te yaklaşık 11,6 milyon ton potas gübresi sevk etti. Bunun yaklaşık yarısı (11,6 × 0,50 ≈ 5,8 milyon ton) St. Petersburg yakınındaki Bronka'dan, yaklaşık dörtte biri (yaklaşık 2,9 milyon ton) Ust-Luga'dan çıktı. St. Petersburg'daki PKS %8, BazisPort %7 pay aldı. Böylece sevkiyatın yaklaşık %90'ı Rus limanlarından geçti (50 + 25 + 8 + 7 = 90). Kalan %9 Çin'e ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerine demiryoluyla gitti.
ABD Hazine Bakanlığı'nın yaptırım birimi OFAC, 15 Aralık 2025'te 13 numaralı genel lisansla Belaruskali ve BPC ile işlemlere izin verdi. Cleary Gottlieb'in aktardığına göre 26 Mart 2026'da potas kuruluşları ABD'nin yaptırım listesinden (SDN) çıkarıldı. AB ve Birleşik Krallık yaptırımları ise Nisan 2026 itibarıyla sürüyor. LRT'nin haberine göre ABD, Litvanya'dan, Polonya'dan ve Ukrayna'dan Belarus gübresinin geçişine izin vermelerini istedi. Litvanya ise AB yaptırımları sürdükçe transiti açmayacağını söyledi, AB yaptırımları Şubat 2027'ye kadar yürürlükte. Fiziksel akışı belirleyen bu yüzden Washington değil, Klaipeda kapısıdır.
Farm Policy News'a göre ABD Mart 2025'te USMCA kurallarına uyan Kanada potasını ek gümrük vergisinden muaf tuttu. AB'nin 2025/1227 sayılı tüzüğündeki ek vergi ve CBAM ise potası doğrudan kapsamaz. Etki dolaylıdır, pahalanan azotlu gübre çiftçinin toplam gübre bütçesini daraltır.
Potasta yeni kapasite, maliyet eğrisinin en pahalı ucuna eklenir. Mevcut madenlerin yatırımı çoktan amorti edilmiştir, yeni bir maden ise sıfırdan milyarlarca dolar ister.
BHP'nin Saskatchewan'daki Jansen projesi bunun en net örneğidir. Şirket 20 Ocak 2026'da Aşama 1'in toplam yatırım tahminini 8,4 milyar dolara çıkardı. Proje 2021'de 5,7 milyar dolarla onaylanmıştı, artış yaklaşık %47'dir (8,4 ÷ 5,7 ≈ 1,47). Aşama 1 yaklaşık %75 tamamlandı, ilk üretim 2027 ortasında ve yıllık kapasite yaklaşık 4,15 milyon ton olarak bekleniyor. Mining Weekly'ye göre konsensüs fiyatlarla iç verim oranı %7,9-9,1'dir. Yıllık her ton kapasite için sermaye harcaması yaklaşık 2.020 dolar eder (8,4 milyar ÷ 4,15 milyon). BHP 2025 yazında Aşama 2'nin ilk üretimini 2029 mali yılından 2031'e erteledi ve gerekçe olarak orta vadede gelmesi muhtemel ek arzı gösterdi.
Anglo American'ın İngiltere'deki Woodsmith polihalit projesi de CRU'ya göre Mayıs 2024'ten beri yavaşlatılmış durumda, 2026 için yatırım harcaması sıfır olarak planlandı.
Mosaic ters yönde bir hamle yaptı. Şirket 22 Aralık 2025'te New Mexico'daki Carlsbad potas operasyonunu International Minerals Carlsbad LLC'ye 30 milyon dolara satmayı kabul etti. Bedelin 20 milyon doları peşin, 10 milyon doları 2029'dan itibaren üç taksitte ödenecek. Varlık emeklilik yükümlülükleri, yani maden kapandığında yapılacak rehabilitasyon maliyetleri alıcıya geçiyor. Bu bedel, kapanış ve çevre yükümlülüklerinin değerin büyük kısmını yuttuğunu gösterir. Dragonomi'nin Mosaic dördüncü çeyrek telekonferansı notuna göre yönetim 2026'da Carlsbad sonrası yaklaşık 9 milyon ton potas üretimi bekliyor.
ICL'nin Ölü Deniz imtiyazı 2030'da sona eriyor. Reuters'a göre İsrail hükümeti imtiyazı ihaleye çıkarmayı planlıyor, Aralık 2025 tarihli taslak yasa ise devletin imtiyaz kârındaki payını %35'ten ortalama %50'ye çıkarmayı öngörüyor. ICL'nin değeri bu nedenle potas fiyatından çok imtiyaz çerçevesine duyarlıdır.