Lityum karbonat — Batarya sınıfı lityum tuzu

Lityum karbonat (Li₂CO₃, İngilizce lithium carbonate), lityumun karbonat tuzudur. Beyaz, toz hâlinde bir kimyasaldır ve lityum piyasasında en çok işlem gören, fiyatı en yakından izlenen üründür. Başta LFP (lityum demir fosfat) bataryaların katot malzemesinde, ayrıca cam, seramik ve ilaç sanayisinde kullanılır. Maden şirketlerinin gelirini, batarya üreticilerinin maliyetini ve üretici ülkelerin maden politikasını aynı fiyat belirlediği için önemlidir. Dragonomi yazılarında çoğunlukla Guangzhou vadeli kontratının fiyatı ve "batarya sınıfı" kalite ayrımıyla geçer. SQM, Albemarle ve Lithium Americas telekonferans notlarında ve Çin emtia bültenlerinde sık kullanılır.

Kimyasal kimlik ve özellikler

Lityum karbonat iki lityum atomu ile bir karbonat grubundan oluşur. Molar kütlesi 73,89 g/mol, erime noktası 723 °C'dir. İki lityum atomunun toplam kütlesi 13,88 g/mol olduğu için ağırlığının yaklaşık %18,8'i lityumdur (13,88 ÷ 73,89). Bu oran sektördeki birim dönüşümlerinin temelidir. Bir ton karbonat satan şirket aslında yaklaşık 188 kilogram lityum satar.

Bileşiğin sanayi açısından en önemli özelliği ters çözünürlüktür. Çoğu tuz sıcak suda daha iyi çözünür, lityum karbonat ise daha az çözünür. 100 mililitre suda 0 °C'de 1,54 gram, 100 °C'de ise yaklaşık 0,7 gram çözünür. Üreticiler bu yüzden karbonatı sıcak çözeltiden çöktürür, yani katı hâlde ayırır. Çözeltideki sodyum ve potasyum iyonları çökelen kristallere ne kadar az karışırsa ürün o kadar saf olur. Çöktürme sıcaklığı, yıkama ve kristallenme hızı bu yüzden ürünün sınıfını belirleyen ayarlardır.

Lityum karbonat batarya hücresinin içinde de oluşur. İlk şarjda anot yüzeyinde biriken ve SEI (katı-elektrolit ara yüzeyi) denen koruyucu filmin bileşenlerinden biridir (Derin Okuma, BYD Batarya). Bu hücre içi yan ürünün emtia piyasasıyla ilgisi yoktur. Bu sözlük maddesi, ham madde olarak alınıp satılan tuzu anlatır.

Nasıl üretilir

Lityum doğada ya yeraltındaki tuzlu sularda (brine) çözünmüş ya da kayaç ve kil minerallerinin içinde bağlı hâldedir. Fastmarkets verilerine göre 2023'te yaklaşık 1,04 milyon ton lityum karbonat eşdeğeri olan dünya maden arzının %39'u tuzlu sudan, %49'u spodümenden, %12'si lepidolitten geldi. Bu arz 53 işletmeden çıktı, bunların 16'sı tuzlu su, 22'si spodümen, 13'ü lepidolit işletmesiydi.

Tuzlu sudan

Şili, Arjantin ve Bolivya'nın kesiştiği And yaylasındaki tuz düzlüklerinin (salar) altında lityumca zengin tuzlu su bulunur. Şili'deki Atacama tuzlasında lityum içeriği yaklaşık 2.700 ppm, yani ton başına 2,7 kilogramdır ve yıllık buharlaşma yaklaşık 3.500 milimetredir. Su buharlaştırma havuzlarına pompalanır. Önce sofra tuzu ve potasyum tuzları çöker, 12-18 ay içinde lityum oranı yaklaşık %6'ya, yani başlangıçtaki derişimin yaklaşık 22 katına çıkar (6 ÷ 0,27). Konsantre çözelti kimya tesisinde temizlenir ve soda külü (sodyum karbonat) eklenerek lityum karbonat çöktürülür.

Bu rota ucuzdur ama yavaştır. Havuzdaki bir değişiklik ancak aylar sonra ürüne yansır, kışın buharlaşma yavaşlar. Tuzlu su kökenli üründeki sodyum ve potasyum safsızlığının kaynağı da bu kimyadır. Kayıpsız bir süreçte bile bir ton karbonattaki 188 kilogram lityum için yaklaşık 70 ton Atacama tuzlu suyu işlenir (188 ÷ 2,7).

Çin'in arzı da yalnızca kayaçtan gelmez. USGS'e göre 2024'te Çin'de yedi maden ve beş tuzlu su işletmesi üretim yaptı. Tuzlu su üretimi ağırlıkla Qinghai eyaletindeki Qaidam havzasının tuz göllerindedir. Havzadaki Qarhan tuzlası Çin'in en büyük potas üretim üssüdür ve bazı alanlarında lityum derişimi yaklaşık 330 ppm'dir, yani Atacama'nın sekizde biri kadardır. Dragonomi'nin Aralık 2023 notuna göre Qinghai'de maliyet ton başına 7.000 dolar civarındaydı ve üretim sürüyordu, Jiangxi'deki üreticiler ise maliyet yüzünden üretim kısmaya başlamıştı.

Kayaçtan

Kayaç kaynaklarının başında spodümen gelir. Spodümen bir lityum alüminyum silikat mineralidir ve saf hâlde teorik olarak %8,03 Li₂O (lityum oksit) içerir. Cevher zenginleştirilerek piyasada SC6 denen, yaklaşık %6 Li₂O içeren konsantreye dönüştürülür. Avustralya'daki Greenbushes gibi madenlerin konsantresinin büyük kısmı Çin'deki dönüştürücülere gider.

Doğal spodümen (α-spodümen) asitle kolay çözünmez. Önce 900 °C'nin üzerinde ısıtılarak β-spodümene dönüştürülür. Karbonat rotasında cevher yaklaşık 1.100 °C'de kavrulur, ardından yaklaşık 250 °C'de sülfürik asitle işlenir. Çıkan lityum sülfat çözeltisi temizlenir ve soda külüyle karbonat çöktürülür. Kavurma, asit ve enerji yüzünden bu rota tuzlu sudan pahalıdır, ama havuz beklemesi olmadığı için üretim fiyata çabuk uyarlanır.

Çin'in kendi kayaç kaynağı ağırlıkla lepidolittir. Lepidolit lityum içeren bir mika mineralidir ve Jiangxi eyaletinin Yichun bölgesinde yoğunlaşır. Maliyeti genellikle spodümen ve tuzlu sudan yüksektir. Maliyet eğrisinin üst ucunda durduğu için fiyat düştüğünde ilk kısılan arz budur, Yichun'daki ruhsat haberleri fiyatı bu yüzden sert oynatır.

Kil, DLE ve yeni kaynaklar

ABD'nin Nevada eyaletindeki Thacker Pass projesi lityumu kil tipi bir yataktan çıkaracak. ABD Enerji Bakanlığı'na (DOE) göre birinci faz yılda yaklaşık 40.000 ton batarya sınıfı karbonat üretecek. DLE (direct lithium extraction, doğrudan lityum ekstraksiyonu) ise tuzlu sudaki lityumu havuz beklemeden, sorbent ya da iyon değiştirici malzemelerle seçerek alan teknolojilerin ortak adıdır.

Karbonattan hidroksite

Batarya sanayisinin ikinci lityum kimyasalı lityum hidroksittir (LiOH). Hidroksit ya kostikleştirme ile, yani karbonatın sönmüş kireçle tepkimesiyle (Li₂CO₃ + Ca(OH)₂ → 2 LiOH + CaCO₃), ya da spodümenden elde edilen lityum sülfatın doğrudan hidroksite çevrilmesiyle üretilir. Piyasada tek hidratlı biçimde (LiOH·H₂O, 41,96 g/mol) satılır. Dragonomi'nin Batarya, ihracat yasakları yazısı hidroksit üretiminin zorluğunu Avustralyalı üreticilerin Çinli ortaklara bağımlılığıyla anlatır.

Nerede kullanılır

USGS'in Mineral Commodity Summaries 2025 yayınına göre 2024'te küresel lityum tüketiminin %87'si bataryalara gitti. Seramik ve cam %5, yağlama gresleri %2, hava arıtma, sürekli döküm kalıp tozu ve tıbbi kullanım %1'er, diğer alanlar %3 pay aldı. Bu dağılım lityumun tüm kimyasal biçimlerini kapsar.

Bataryada karbonatın rolü katot, yani pozitif elektrot kimyasına bağlıdır. LFP katot lityum karbonatla üretilir. Nikel ağırlıklı NMC (nikel-mangan-kobalt) ve NCA (nikel-kobalt-alüminyum) katotlarda ise hidroksit tercih edilir, çünkü bu katotlar daha düşük sıcaklıkta fırınlanır ve hidroksitin erime noktası karbonattan düşüktür.

LFP'nin formülü LiFePO₄, molar kütlesi 157,76 g/mol'dür. Her LFP molekülünde bir, her karbonat molekülünde iki lityum atomu vardır. Bir ton LFP için teorik olarak 73,89 ÷ 2 ÷ 157,76 = 0,234 ton lityum karbonat gerekir. Yılda 100.000 ton LFP üreten bir katot tesisi yaklaşık 23.400 ton karbonat tüketir, proses kayıplarıyla biraz daha fazlasını.

LFP'nin yükselişi karbonatı referans ürün yaptı. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) Global EV Outlook 2025 çalışmasına göre 2024'te küresel elektrikli araç batarya pazarının yaklaşık yarısı LFP'ydi. LFP, Çin'deki batarya talebinin yaklaşık dörtte üçünü karşıladı, AB'de payı %10'u aştı, ABD'de %10'un altında kaldı. IEA'nın 2024 tarihli batarya çalışmasına göre LFP, 2023'te yeni kurulan sabit batarya depolamasının (ESS) %80'ini oluşturdu. Lityum talebinin en hızlı büyüyen iki kalemi olan Çin'in elektrikli araçları ve şebeke depolaması ağırlıkla karbonattan üretilen LFP katot kullanır.

Karbonatın bir de ilaç tarafı vardır. Avustralyalı psikiyatr John Cade 1948'de lityumun antimanik etkisini keşfetti ve lityum karbonat bipolar bozukluk tedavisinde hâlâ kullanılır. ABD gümrük tarifesi farmasötik sınıfı (2836.91.0010) diğer lityum karbonattan (2836.91.0050) ayrı izler.

Batarya sınıfı ve teknik sınıf ayrımı

Piyasa "lityum fiyatı" dediğinde çoğu zaman belirli saflıktaki bir tuzun fiyatını kasteder. Batarya sınıfı (battery grade, Türkçe yayınlarda "pil sınıfı" da denir), katot üretimine uygun, en az %99,5 Li₂CO₃ içeren karbonattır. Teknik sınıf (technical grade, "sanayi sınıfı" da denir) ise saflığı tipik olarak %99,0-99,2 civarında olan ve cam, seramik, döküm tozu gibi daha az hassas kullanımlara giden üründür.

Farkın asıl kaynağı yüzde değil, safsızlıklardır. %99,5 ile %99,2 arasındaki 0,3 puanlık fark küçük görünür, katot üreticisi için önemli olan ise kalan %0,5'in ne olduğudur. Sodyum, potasyum, kalsiyum, magnezyum, sülfat, klorür, bor, manyetik parçacıklar ve nem ayrı ayrı sınırlanır. Bu yabancı maddeler katot kristaline girip bataryanın kapasitesini, ömrünü ve güvenliğini bozar. Demir gibi manyetik parçacıklar kısa devre riskini artırdığı için ayrıca ölçülür. Tane boyu da tanımın parçasıdır. Guangzhou Vadeli İşlemler Borsası'nın (GFEX) teslim kuralları tozun ortanca tane çapına (D50) dar bir aralık koyar.

Batarya sınıfı bir malzemenin doğal özelliği değil, bir şartnameye uygunluktur. Albemarle'ın Şili'deki La Negra kompleksi Atacama tuzlu suyundan hem teknik hem batarya sınıfı karbonat üretir, Nevada'daki Silver Peak tesisi ise teknik sınıf karbonat ve hidroksit üretir.

Teknik sınıf ürün ek bir arıtma adımıyla batarya sınıfına yükseltilebilir. Sektör pratiğinde bu genellikle karbonatın karbondioksitle çözünür bikarbonata çevrilip süzülmesi ve yeniden çöktürülmesiyle yapılır. Piyasa bu adımın maliyetini iki sınıf arasındaki fiyat farkı olarak görür.

LCE (lityum karbonat eşdeğeri)

LCE (lithium carbonate equivalent, lityum karbonat eşdeğeri), farklı lityum ürünlerini ortak paydada toplamak için kullanılan hesap birimidir. Hidroksit, karbonat ve spodümen konsantresinin tonajları doğrudan toplanamaz, çünkü lityum içerikleri farklıdır. LCE her ürünün içindeki lityumu aynı miktarda lityum içeren karbonat tonajına çevirir. Şirketler üretim, kapasite ve kaynaklarını çoğunlukla LCE ile, USGS ise ton Li cinsinden açıklar.

Aşağıdaki tablo Li₂CO₃ için 73,89, LiOH·H₂O için 41,96 ve LiOH için 23,95 g/mol molar kütleleriyle yapılmış hesaptır.

Bir ton lityum metal 73,89 ÷ 13,88 = 5,323 ton karbonat eder. Hidroksit tek hidratta molekül başına bir, karbonatta iki lityum vardır. Bir ton LCE'deki lityumu hidroksit olarak taşımak için 2 × 41,96 ÷ 73,89 = 1,136 ton LiOH·H₂O gerekir, yani aynı lityum hidroksitte yaklaşık %14 daha fazla tonaj eder.

Spodümende hesap iki adımlıdır. Bir ton SC6'da 60 kilogram Li₂O vardır ve bu 0,06 × 2,473 = 0,148 ton LCE eder. Kayıpsız dönüşümde bir ton LCE için 6,74 ton SC6 gerekir, %85 geri kazanımla ihtiyaç 7,9 tona çıkar. Piyasadaki "bir ton karbonat için 7,5-8 ton konsantre" kuralı buradan gelir. Talison'un Greenbushes için hazırladığı 2023 maden ömrü planı bu katsayıyı 7,56 olarak kullandı. SC6'nın tonu 1.000 dolarsa bir ton LCE'nin yalnızca konsantre maliyeti 7.500-8.000 dolardır.

Birimin önemi büyük sayılarda görülür. USGS verilerine göre ABD hariç dünya lityum madeni üretimi 2024'te %18 artışla yaklaşık 240.000 ton lityuma, tüketim %29 artışla 220.000 tona çıktı. LCE'ye çevrildiğinde bu yaklaşık 1,28 milyon ton üretim ve 1,17 milyon ton tüketim demektir. SQM yönetiminin Kasım 2025'te açıkladığı 1,7 milyon tonluk 2026 talep tahmini ise LCE cinsindendir. Bu tahmini USGS'in 220.000 tonuyla doğrudan kıyaslayan biri, talebin iki yılda yaklaşık sekiz katına çıkacağı gibi yanlış bir sonuca varır.

Kısa tarihçe

İsveçli kimyager Johan August Arfwedson lityumu 1817'de petalit mineralinde keşfetti. Talebi ilk kez Soğuk Savaş değiştirdi. Termonükleer silahlar lityum gerektiriyordu ve ABD 1950'lerin sonundan 1980'lerin ortasına kadar dünyanın ana üreticisiydi.

İkinci kırılma tuzlu suyla geldi. Foote Mineral ABD'nin ilk tuzlu su lityum operasyonunu 1966'da Nevada'daki Silver Peak'te açtı. 1990'ların ortasından itibaren birçok şirket lityumu tuzlu sudan ayırmaya başladı ve bu yol madencilikten ucuz çıktı. Kayaç madenlerinin çoğu kapandı ya da başka ürünlere yöneldi, Kuzey Carolina'daki Kings Mountain çevresindeki madenler 2000'den önce kapanmıştı. SQM 1997'de Salar del Carmen tesisinde karbonat üretimine başladı. Lityumun maliyet eğrisi o günden beri tuzlu su ile kayaç arasındaki rekabetle şekillenir.

Üçüncü kırılma bataryadır. USGS'in yıllık tahminlerine göre 2007'de bataryalar ile seramik ve cam, küresel lityum kullanımında %20'şer payla eşitti. Seramik ve cam 2014'te hâlâ öndeydi (%35'e karşı %31), bataryalar kalıcı olarak ancak 2015'te öne geçti (%35'e karşı %32). Çinli şirketler bu dönemde zincirin ortasına yerleşti. Ganfeng Lithium 2000'de Li Liangbin tarafından Jiangxi'de kuruldu ve 2020'de küresel lityum hidroksitin yaklaşık %24'ünü üretti. Tianqi Lithium 2013'te Greenbushes madeninin sahibi Talison'u satın aldı, 2014'te %49'unu Rockwood'a devredip %51 payla kaldı. Albemarle Rockwood'u 2015'te satın aldı. Tianqi 2018'de SQM'in %23,77'lik payını Nutrien'den yaklaşık 4,1 milyar dolara aldı.

2021-2022 fiyat patlamasının ardından iki gelişme piyasanın yapısını değiştirdi. Guangzhou'da Temmuz 2023'te fiziki teslimatlı vadeli kontrat açıldı. Batıda konsolidasyon başladı. Livent ile Allkem Ocak 2024'te birleşerek Arcadium Lithium'u kurdu. Rio Tinto Arcadium'u 6,7 milyar dolar nakitle satın aldı, anlaşma 9 Ekim 2024'te duyuruldu ve 6 Mart 2025'te tamamlandı.

Sınıf standartları ve safsızlığın fiyatı

Çin'in batarya sınıfı lityum karbonat standardı YS/T 582'dir. Ulusal Standart Kütüphanesi (NDLS) kayıtlarına göre güncel sürüm YS/T 582-2023, 1 Temmuz 2024'te yürürlüğe girerek 2013 sürümünün yerini aldı. Yeni sürüm ürünü kimyasal bileşime göre D1, D2 ve D3 olmak üzere üç sınıfa ayırdı, bor göstergesini ekledi ve manyetik safsızlık tanımını yeniledi.

Standardın kamuya açık özetlerine göre üç sınıfta da Li₂CO₃ alt sınırı %99,5'tir, fark safsızlık sınırlarındadır. Sodyum sınırı D1'de 50 ppm, D3'te 250 ppm'dir, potasyumda sınırlar on kat açılır. D3'ün sodyum sınırı eski 2013 standardındaki sınıra denk düşer. 2013'te tek bir kalite olan "batarya sınıfı", 2023 sürümüyle bir kalite merdiveninin en alt basamağına dönüştü. Değerler özetlerden alındığı için yaklaşık okunmalıdır.

Standardın piyasadaki karşılığı Guangzhou kontratıdır. GFEX'in Temmuz 2023'teki ilk kurallarına göre sanayi sınıfı ürün, yani GB/T 11075-2013 standardının "0 sınıfı", ikame ürün olarak teslim edilebiliyordu, ama ton başına 25.000 yuan iskontoyla. Borsa 6 Aralık 2024'te bu iskontoyu LC2512 ve sonraki kontratlar için 15.000 yuana indirdi ve baz ürünü YS/T 582-2023'e bağladı. Sabit tutarlı bir iskonto fiyat düştükçe oransal olarak büyür. Açılış baz fiyatı olan 264.000 yuanda 25.000 yuan yaklaşık %9,5 ediyordu. 2025'in en düşük kapanışı olan 58.860 yuanda aynı tutar fiyatın yaklaşık %42'sine çıktı. Yeni 15.000 yuanlık iskonto 5 Ocak 2026'daki 129.980 yuanlık kapanışta yaklaşık %11,5'tir.

Farkın şirket düzeyindeki karşılığını Lithium Americas (LAC) gösterdi. LAC ile Ganfeng'in Arjantin'deki Cauchari-Olaroz tuzlu su projesinin ürünü 2024'te batarya şartnamesini tam karşılamıyordu, ana safsızlık potasyumdu. Şirket Ağustos 2024 telekonferansında ürünün Çin batarya sınıfı spot fiyatına göre ton başına yaklaşık 2.000 dolar iskontoyla satıldığını açıkladı. İskonto Ganfeng'in yeniden işleme maliyetiydi ve Kasım 2024'te 1.500 dolara indi. O dönemde Çin'de batarya sınıfı karbonat KDV dahil yaklaşık 10.500 dolar, KDV hariç yaklaşık 9.290 dolardı (10.500 ÷ 1,13). Batarya kalitesine ulaşmanın bedeli KDV hariç fiyatın yaklaşık %16'sıydı.

Tuzlu su kökenli üründe sodyum ve potasyum, kayaç kökenli üründe ise asit liçinden gelen sülfat, kalsiyum ve alüminyum başlıca sorundur. Katot üreticileri yeni bir tedarikçinin ürününü numuneler üzerinde bir onay (kalifikasyon) sürecinden geçirir. Yeni bir projenin ilk yıllarında iskontolu satması bu yüzden olağandır.

Fiyat nasıl oluşur

Guangzhou vadeli kontratı

Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Komisyonu'nun (CSRC) onayıyla GFEX lityum karbonat vadelisini 21 Temmuz 2023'te işleme açtı. Kontrat büyüklüğü 1 ton, kotasyon yuan/ton cinsindendir. Açılışta günlük fiyat limiti ±%4, ilk teminat %5'ti. Borsa limiti sonradan genişletti. Fastmarkets'e göre Temmuz 2025'te günlük limit %8'di, 17 Kasım 2025'teki 95.200 yuanlık kapanış ise önceki uzlaşma fiyatının tam %9 üstündeydi.

Kontrat kısa sürede lityumun en çok işlem gören fiyat referansı oldu. Fastmarkets'e göre CME'de Fastmarkets endeksine bağlı nakit uzlaşmalı kontratlarda 24 Temmuz 2025'teki hacim son haftaların zirvesiydi, hidroksitte 1.231, karbonatta 245 lot. GFEX günlük verilerine göre Guangzhou ana kontratında aynı gün yaklaşık 1,77 milyon lot el değiştirdi, bir lot 1 tondur. Kontrat 24 ve 25 Temmuz'da iki gün üst üste %8'lik limite dayandı ve 69.380 yuandan 80.520 yuana çıktı. Borsa 28 Temmuz'dan itibaren vadeli işlem şirketi olmayan kurum ve bireylere LC2509 kontratında günlük 3.000 lotluk yeni pozisyon sınırı getirdi, riskten korunma (hedge) pozisyonları sınırın dışında tutuldu.

GFEX fiyatı bir Çin iç piyasa fiyatıdır. Yuan cinsindendir, %13 KDV içerir ve teslimat Çin'deki borsa depolarında yapılır. Uluslararası deniz ticaretinin referansı ise Çin, Japonya ve Kore limanlarına teslim fiyatıdır (CIF CJK) ve kilogram başına dolarla verilir. Lityum, tersine dönen ralli yazısı Guangzhou vadelisini gösterge fiyat olarak anar. Bu gösterge KDV dahil, yuan cinsinden bir iç piyasa fiyatıdır.

Fiyat raporlama ajansları

Borsa dışındaki fiyatları fiyat raporlama ajansları (PRA, price reporting agency) belirler. Bu ajanslar işlem ve teklif bilgisi toplayıp günlük ya da haftalık değerlendirme yayımlar. Lityumda başlıcaları Fastmarkets, Benchmark Mineral Intelligence, Shanghai Metals Market (SMM) ve Mysteel'dir. USGS'in yıllık fiyat serisi Benchmark verisine dayanır, CME kontratları Fastmarkets endeksiyle uzlaşır.

Endeks seçimi sözleşmenin parasal sonucunu değiştirir. Tianqi Lithium Aralık 2025'te satış fiyatlamasında SMM referansını bırakıp Mysteel endeksini ve Guangzhou vadelisini baz almaya başladı. 26 Aralık 2025 tarihli sabah notlarına göre piyasa bunu "ucuz referans dönemi bitiyor" diye algıladı.

Uzun vadeli sözleşmeler

Üreticiler satışlarının önemli kısmını, fiyatı bir PRA endeksine ya da GFEX'e belirli bir gecikmeyle bağlanan uzun vadeli sözleşmelerle yapar, bazılarında taban fiyat bulunur. SQM yönetimi Ağustos 2025'te Şili satış hacminin sözleşme taban fiyatları nedeniyle yatay kaldığını ve gerçekleşen satış fiyatlarının (realize fiyat) Çin spot endekslerine yakın seyrettiğini söyledi. Albemarle yönetimi Kasım 2025'te Çin spot satışlarının ağırlığı arttığı için 2026'da uzun vadeli sözleşme payının %45'in biraz altına inebileceğini söyledi.

Vadeli piyasa üreticiye fiyat sabitleme imkânı da verir. Piedmont Lithium 2024'ün üçüncü çeyreğinde contango'dan, yani ileri vadeli fiyatların yakın vadeden yüksek olmasından yararlanarak bazı sevkiyatlarını sabit fiyattan sattı ve SC6 eşdeğeri ton başına 976 dolar realize fiyat elde etti (Piedmont üçüncü çeyrek telekonferansı).

Karbonat ve hidroksit farkı

Hidroksit tarihsel olarak karbonattan pahalıydı, çünkü karbonat üzerinden üretildiğinde bir adım daha uzundur ve yüksek nikelli katotlar için daha saf ürün ister. USGS verilerine göre Ocak 2024'te Çin çıkışlı (FOB) hidroksit ton başına 17.000 dolar, Çin'e teslim (CIF) spot karbonat 14.500 dolardı, Kasım 2024'te ikisi 9.900 ve 9.400 dolara geriledi. Fastmarkets'in 25 Temmuz 2025 değerlendirmesinde ise CIF CJK karbonat kilogram başına 8,95-9,30 dolar, hidroksit 7,70-8,70 dolardı. LFP'nin payı büyüdükçe talebin ağırlığı karbonata kaydı ve eski prim tersine döndü.

Maliyet eğrisi

Fiyatın tabanını maliyet eğrisi, yani üretim kapasitesinin birim maliyete göre sıralanışı belirler. Kamuya açık, rota bazında tam bir maliyet tablosu yoktur, ama şirket belgeleri ölçeği verir. Albemarle'ın Şubat 2025'te SEC'e sunduğu Greenbushes verilerine göre madenin ömrü boyunca ortalama FOB maliyeti ton konsantre başına 599 dolardır. Talison'un 2023 planında dönüştürme maliyeti bir ton lityum kimyasalı için 2.522 dolar alındı. Bu varsayımlarla Greenbushes konsantresinden bir ton kimyasal, nakliye ve royalti hariç yaklaşık 7.050 dolara çıkar (599 × 7,56 + 2.522). SQM'in Nisan 2025 verilerine göre Wesfarmers ile ortak yürüttüğü entegre Mount Holland projesinde maden ömrü ortalama nakit maliyeti ton hidroksit başına 7.423 dolar, yani ton LCE başına yaklaşık 8.430 dolardır (× 1,136).

Eğrinin üst ucunda lepidolit üreticileri ve piyasadan konsantre satın alan Çinli dönüştürücüler durur. Lithium Americas'ın Ocak 2025'te yayımladığı Thacker Pass değerlendirmesi, Supply Chain Insights'ın maliyet eğrisine dayanarak ton başına yaklaşık 11.000 dolarlık Çin fiyatının dünya üretiminin yarısından fazlasını zarara soktuğunu yazdı. Aynı belge yeni bir projeyi haklı çıkaracak teşvik fiyatını ton LCE başına yaklaşık 29.000 dolar olarak hesapladı. Albemarle yönetimi de Kasım 2025'te fiyat kilogram başına 10-11 dolarken duran tesislerini yeniden açmayı düşünmediğini söyledi. Fiyat yükseldiğinde ilk arz tepkisinin yeni projelerden değil, kapatılmış kapasiteden gelmesinin nedeni bu mesafedir.

2020'den bu yana fiyat döngüsü

USGS'in Benchmark verisine dayanan ve "reel yıllık ortalama" diye etiketlediği seriye göre ABD'de batarya sınıfı lityum karbonatın yıllık ortalama fiyatı 2020'de ton başına 10.100 dolar, 2022'de 71.100 dolar, 2024'te 14.000 dolardı. Seri spot ve sözleşme fiyatlarının karışımıdır. TradingEconomics verilerine göre Çin'de karbonat zirvesini Kasım-Aralık 2022'de ton başına yaklaşık 575.000-600.000 yuanla gördü. IEA'ya göre fiyatlar 2021-22'de sekiz katına çıktıktan sonra 2023'ten beri %80'in üzerinde düştü ve 2024'te 2015 sonundaki seviyelere indi, oysa 2024 talebi 2015'in yaklaşık altı katıydı.

Düşüşün en sert yansıması madenlerde görüldü. USGS'e göre Ocak-Kasım 2024 arasında Avustralya çıkışlı spodümen konsantresi tonu 1.250 dolardan 730 dolara geriledi. Citi analistlerine göre Aralık 2024'te 1.000 doların altındaki spodümen fiyatlarında Greenbushes dışındaki tüm lityum madenleri zarar ediyordu. Rio Tinto'nun Arcadium'la devraldığı Mt Cattlin madeni 2025 ortasında bakıma alındı.

Dip 2025'in ilk yarısında görüldü. GFEX günlük verilerine göre Guangzhou ana kontratı 29 Mayıs 2025'te 58.860 yuanla yılın en düşük kapanışını yaptı. İkinci yarıda yön döndü. Albemarle'ın Kasım 2025'te açıkladığı yılbaşından bu yana verilere göre küresel lityum talebi %30'un üzerinde arttı, Çin'de elektrikli araç satışları %31, sabit depolama talebi %105 büyüdü. Arz tarafında Albemarle'a göre Çin'de yaklaşık sekiz lepidolit tesisinde üretimin üçte biri durdu, bu da yıllık yaklaşık 30.000 ton LCE, arzın %2'si demektir. CATL'in Yichun'daki Jianxiawo lepidolit madeni Ağustos 2025'te ruhsat süresi dolunca durdu. Lityum, CATL madeni yazısına göre maden küresel arzın yaklaşık %3'ünü karşılıyordu.

Maden haberleri fiyatı sert oynattı. Eylül 2025'te CATL'in ruhsatı yenilediği ve madeni erken açacağı haberi kontratı bir günde ton başına 10.000 doların altına indirdi (10 Eylül kapanışı 70.720 yuan), ama maden açılmadı. Kasım'da Ganfeng başkanı Li Liangbin 2026 talebinin %30-40 büyüyebileceğini ve fiyatın ton başına 150.000, hatta 200.000 yuana gidebileceğini söyledi. Kontrat 17 Kasım'da ağırlıkla bu açıklamayla %9 yükselip 95.200 yuana çıktı, Jianxiawo'nun gecikmesi ve depolama talebi de fiyatı destekliyordu. 17 Aralık'ta kontrat gün içinde 109.000 yuanı aştı. Tetikleyici, Yichun Doğal Kaynaklar Bürosu'nun büyük ölçüde süresi dolmuş seramik kili ve kireçtaşı ruhsatlarından oluşan 27 madencilik hakkının iptalini önermesiydi. JP Morgan'ın 21 Aralık'ta aktarılan notuna göre spot karbonat Kasım başından beri %23 artışla 99.000 yuanla (yaklaşık 14.000 dolar) yılın zirvesine çıktı. Aralık sonunda CATL'in Jianxiawo için ruhsat aldığı ve madenin Şubat 2026'daki Çin Yeni Yılı civarında üretime dönmesinin beklendiği bildirildi. JP Morgan ise bundan önce, 19 Aralık'ta açıklanan ilk çevresel etki değerlendirmesinin tipik olarak 3-6 ay sürdüğünü ve başta beklenen 1-2 aya göre yeniden başlatmada gecikme riski doğduğunu not etmişti.

Guangzhou ana kontratı 26 Aralık'ta 130.520 yuanla 2025'in en yüksek kapanışını yaptı, 29 Aralık'ta gün içinde 134.500 yuanı gördükten sonra 118.820 yuandan kapandı. 5 Ocak 2026 kapanışı 129.980 yuandı. Bu, yaklaşık 6,99'luk dolar/yuan kuruyla KDV dahil yaklaşık 18.600 dolar, KDV hariç yaklaşık 16.500 dolar eder. 18-31 Aralık arasında fiyat yükselirken açık pozisyon 672.711 lottan 490.194 lota indi. Vadeli piyasa okumasında yükselen fiyatla azalan açık pozisyon, yeni alımdan çok açığa satış pozisyonlarının kapatıldığına işaret eder.

Oranlarla bakıldığında 575.000-600.000 yuanlık spot zirveden 2025'teki yaklaşık 58.000-60.000 yuanlık dibe düşüş %90 civarındadır. 5 Ocak 2026 kapanışı 2025'in en düşük kapanışının %121 üzerindedir (129.980 ÷ 58.860), ama bu seviye bile 2022 zirvesinin yaklaşık %22'sidir. Spot ve vadeli seriler tam örtüşmediği için oranlar yaklaşık okunmalıdır.

Ülkeler, arz ve politika

USGS verilerine göre 2024'te maden üretiminin dağılımı aşağıdaki gibidir. LCE sütunu 5,323 katsayısıyla yapılmış hesaptır.

USGS'e göre dünya lityum rezervi 30 milyon ton lityumdur. Şili 9,3, Avustralya 7,0, Arjantin 4,0, Çin 3,0 ve ABD 1,8 milyon tonla öne çıkar. Ölçülmüş ve belirlenmiş kaynaklar yaklaşık 115 milyon tondur. Rezerv mevcut fiyat ve teknolojiyle ekonomik olarak çıkarılabilen kısımdır, kaynak daha geniş bir jeolojik tahmindir.

Madencilikte Avustralya, kimyasal üretiminde Çin öndedir. USGS'e göre 2024'te küresel üretim kapasitesinin %40,1'i Avustralya'da, %19,9'u Şili'de, %18,8'i Çin'deydi. Dragonomi'nin Ekim 2024 tarihli yazısına göre Çin batarya sınıfı lityum karbonat ve hidroksit üretiminin yaklaşık %80'ini gerçekleştiriyor. Aynı yazıya göre Biden yönetiminden bir yetkili Çin'i rakip projeleri batırmak için aşırı arzla fiyatları düşürmekle suçladı.

Çin bu üstünlüğü ihracat denetimiyle de koruyor. Ocak 2025'te katot malzemesi ve lityum işleme teknolojilerinin ihracatına kısıt hazırlığı duyuruldu. Şubat 2025'te sorbent tipi ayırma ekipmanı üreten bir firmanın ihracatının durdurulduğu bildirildi. Asıl adım Çin Ticaret Bakanlığı (MOFCOM) ve Gümrük Genel İdaresi'nin 9 Ekim 2025 tarihli 58 numaralı duyurusuydu. Duyuru 8 Kasım'dan itibaren kilogram başına en az 300 Wh enerji yoğunluklu lityum-iyon bataryaları, sıkıştırılmış yoğunluğu en az 2,5 g/cm³ ve kapasitesi en az 156 mAh/g olan LFP katot malzemesini, NCM ve NCA katot öncüllerini, yapay grafit anot malzemesini ve bunların üretim ekipmanlarını ihracat lisansına bağladı. Lityum karbonatın kendisi listede yoktu, denetim zincirin katma değerli halkalarına yönelmişti. ABD ile varılan ateşkesin ardından MOFCOM'un 7 Kasım tarihli 70 numaralı duyurusu bu kararı 10 Kasım 2026'ya kadar askıya aldı.

Çin dışında dönüştürme tesisi kurmak zor oldu. Tianqi'nin Batı Avustralya'daki Kwinana hidroksit tesisi 2019'da tamamlanacaktı, ama gecikti ve mühendislik yüklenicisi MSP Engineering 2020'de 35,9 milyon Avustralya doları tutarında ödenmemiş fatura için dava açtı. Tianqi'nin ortağı IGO Aralık 2024'te bu hidroksite müşteri bulmakta zorlandığını açıkladı. SQM ile Wesfarmers'ın Kwinana'daki ayrı rafinerisi ise SQM yönetiminin Ağustos 2025'te açıkladığına göre ilk ürününü bütçeye, kaliteye ve takvime uygun olarak vermişti.

Şili'de devletin payı büyüyor. Codelco ile SQM'in Atacama ortaklığı Kasım 2025 itibarıyla Çin antitröst onayını almıştı, Şili Sayıştayı (Contraloría) da Aralık 2025'te anlaşmayı bazı yönergelerle onayladı. SQM'in Atacama'daki lityum faaliyetleri Codelco'yla kurulan Nova Andino Litio ortaklığına geçiyor. SQM yönetimi Kasım 2025'te Atacama'dan yıllık 230.000 ton LCE üretimi hedeflediğini, bunun 180.000 tonunun Şili'de, 50.000 tonunun Çin'deki tesislerde işleneceğini söyledi. Şili'deki yıllık karbonat kapasitesi 260.000 tona çıkarılacak. SQM üçüncü çeyrek telekonferansı notunda bu hedeflerin yılı verilmiyor. Zimbabve'de ise Reuters'ın Haziran 2025'te aktardığına göre hükümet, Ocak 2027'den itibaren lityum konsantresi ihracatını yasaklamayı planlıyor.

ABD'de ticari üretim USGS'e göre tek bir Nevada tuzlu su tesisinden gelir. Washington arzı kamu finansmanıyla çeşitlendirmeye çalışıyor. DOE'nin Thacker Pass'e verdiği 2,26 milyar dolarlık kredi Ekim 2024'te kapandı. General Motors ortak girişimin %38'ine sahiptir, DOE Ekim 2025'te hem Lithium Americas'ta hem ortak girişimde %5'er pay aldı. Lithium Americas'ın 7 Ocak 2025'te açıkladığı güncellemeye göre projenin ölçülmüş ve belirlenmiş kaynağı 44,5 milyon ton LCE, kanıtlanmış ve muhtemel rezervi 14,3 milyon ton LCE'dir. Proje ekonomisi ton başına 24.000 dolarlık fiyat varsayımıyla kuruldu. DLE tarafında Standard Lithium ile Equinor'un Arkansas'taki Smackover ortaklığı Aralık 2025'te 1,45 milyar dolarlık ilk fazın büyük kısmını karşılayacak yaklaşık 1 milyar dolarlık finansman sağladı, ama tamamı için ek finansman gerekiyor. Almanya'da Vulcan Energy jeotermal lityum projesi için yaklaşık 2,56 milyar dolar topladı ve 2028'de üretime geçmeyi hedefliyor.