Konsantre — Flotasyonla metal zenginleştirme

Konsantre (İngilizce concentrate, tam adıyla cevher konsantresi), madenden çıkan cevherin öğütülüp çoğunlukla köpük flotasyonuyla zenginleştirilmesiyle elde edilen, metal oranı cevherin onlarca katına çıkarılmış toz hâlindeki ara üründür. Bakır, çinko, kurşun, nikel ve molibden madenlerinin çoğu cevherini önce bu biçime getirir. Konsantre metale dönüşmek için izabe tesisine (smelter, konsantreyi eritip metale çeviren tesis) gider. Bir bakır madeninin gelirini metal fiyatı kadar konsantrenin tenörü (metal oranı), geri kazanım oranı ve izabeciye ödenen işleme ücretleri (TC/RC) belirler. Dragonomi yazılarında terim en çok Çin'in bakır konsantresi ithalatı, işleme ücretleri ve madencilerin çeyrek sonuçları konuşulurken geçer.

Konsantre metal değildir. ICSG'nin (Uluslararası Bakır Çalışma Grubu) 2025 tarihli World Copper Factbook tanımına göre bakır konsantresi, flotasyonla elde edilen ve sülfür minerallerinden oluşan bir üründür. İçine karışmış malzemeyle birlikte kabaca üçte biri bakır, üçte biri demir, üçte biri kükürttür. Konsantre ürünün, konsantratör ise onu üreten tesisin adıdır. Freeport-McMoRan 2025 yılı 10-K beyanında konsantratörü, hedef mineralleri değersiz kayadan ayırıp satılabilir konsantre üreten tesis olarak tanımlar ve İngilizce "mill" (değirmen) kelimesini aynı anlamda kullanır.

Neden konsantre üretilir

Bir bakır madeninden çıkan kayanın çok küçük bir kısmı bakırdır. Bu orana tenör denir. Freeport'un 2025 verilerine göre ABD'deki konsantratörlerine giren cevherin tenörü %0,31, Güney Amerika'da %0,30, Endonezya'daki Grasberg bölgesinde %1,10'du. BHP'nin 2025 mali yılı beyanına göre Şili'deki Escondida madeninin konsantratörlere ayrılmış sülfür rezervi 2,47 milyar ton, tenörü %0,60'tır. Bu kayayı olduğu gibi gemiye yüklemek, büyük kısmı taş olan bir yükün navlununu ödemek demektir.

Konsantratörün işi bu yükü küçültmektir. Tenörü %0,60 olan 100 ton cevherde 0,6 ton bakır vardır. Tesis bunun %85'ini yakalarsa, yani geri kazanım %85 ise konsantreye 0,51 ton bakır geçer (0,6 × 0,85). Konsantre %28 bakır içeriyorsa bu bakır 1,82 ton konsantre eder (0,51 ÷ 0,28). Sonuçta bir ton konsantre için yaklaşık 55 ton cevher işlenir ve bakır oranı yaklaşık 47 kat yükselir (28 ÷ 0,6). Kalan 98 ton atık (tailings), yani öğütülmüş kaya çamuru olarak atık barajına gider.

Konsantrenin neden saf bakır olamadığını mineraloji açıklar. Bakır kayada çoğunlukla sülfür mineralleri hâlinde bulunur. Atom ağırlıklarından hesaplandığında en yaygın bakır minerali kalkopiritin (CuFeS₂) en fazla %34,6'sı bakırdır. Bornitte (Cu₅FeS₄) bu oran %63,3, kalkozinde (Cu₂S) %79,9'dur. Çinko minerali sfaleritte (ZnS) çinko %67,1, kurşun minerali galende (PbS) kurşun %86,6'dır. Kalkopirit ağırlıklı bir cevherden çıkan %28'lik konsantre bu yüzden yaklaşık %81 kalkopirit eşdeğeridir (28 ÷ 34,6). Geri kalanı pirit, başka sülfürler ve sürüklenen kayadır.

ICSG'nin 2025 verilerine göre bakır konsantreleri tipik olarak %30 civarında bakır içerir, ama aralık %20'den %40'ın üzerine uzanır. Boliden'in ürün tanımlarına göre çinko konsantresi %45-55 çinko, kurşun konsantresi yaklaşık %70 kurşun, nikel konsantresi yaklaşık %10 nikel içerir.

Konsantratör nasıl çalışır

Bir konsantratör dört aşamadan oluşur. İlki kırma ve öğütmedir. Southern Copper'ın 2024 yılı 10-K beyanına göre cevher önce en fazla üç çeyrek inç (yaklaşık 19 milimetre) boyuna kırılır, sonra ince toz hâline gelene kadar öğütülür. Amaç bakır mineralini çevresindeki kayadan serbest bırakmaktır. Serbest kalmayan tane flotasyonda kaybolur, fazla öğütmek ise boşa enerji harcar. Öğütülen cevher suyla karıştırılıp pülp denen çamura dönüştürülür.

İkinci aşama flotasyondur. Üçüncüsü susuzlaştırmadır. Konsantre çamuru koyulaştırıcılarda (thickener) çöktürülür, filtrelerde nemi alınır, geri kazanılan su devreye döner. Dragonomi'nin Thickener derin okuması bu adımı temsili sayılarla anlatır. Dördüncü aşama atık yönetimidir. Cevherin %98-99'u atık olduğu için bir konsantratörün en büyük yapısı çoğu zaman atık barajıdır.

Atık barajı tesisin en ağır riskini taşır. BHP'nin 2025 mali yılı beyanına göre şirketin %50 ortağı olduğu Samarco'nun demir cevheri konsantratörlerine bağlı Fundão atık barajı Kasım 2015'te çöktü. Kazada 39,2 milyon metreküp atık yayıldı ve 19 kişi öldü.

Lojistik de üretimi belirler. Teck'in 2024 yıllık bilgi formuna göre Alaska'daki Red Dog madeninde çinko ve kurşun konsantresi, deniz buzu yüzünden temmuz başı ile ekim sonu arasındaki yaklaşık 100 günlük dönemde gemiye yüklenebilir. Satışların çoğu yılın son beş ayına düştüğü için madenin çeyrek kârı mevsimseldir.

Flotasyon (köpük flotasyonu)

Flotasyon (froth flotation, köpük flotasyonu), mineralleri yüzeylerinin suyu sevip sevmemesine göre ayıran yöntemdir. Freeport'un 2025 tanımıyla değerli mineraller yağlı bir köpüğün kabarcıklarına tutunup konsantre olarak ayrılır, değersiz kaya atık olarak çıkar. Pülp, içine hava üflenen hücrelere pompalanır. Su itici (hidrofobik) hâle getirilmiş taneler kabarcıklara yapışıp yüzeye çıkar ve köpük sıyrılarak alınır.

Yöntem üç tür kimyasala dayanır. Toplayıcılar (collector) hedef mineralin yüzeyine tutunup onu su itici yapar. Sülfür cevherlerinde en yaygın toplayıcılar ksantatlardır. Köpürtücüler (frother), örneğin MIBC (metil izobütil karbinol) ya da çam yağı, kabarcıkların yüzeye çıkana kadar patlamamasını sağlar. Bastırıcılar (depressant) istenmeyen mineralin yüzmesini engeller. Bakır devrelerinde kireçle pH yükseltilerek pirit bastırılır. Dragonomi'nin Codelco derin okuması temsili değerlerle ton cevher başına yaklaşık 30 gram ksantat ve 11,5 civarında pH kullanır.

Tane boyu yöntemin sınırını çizer. Wills'in Mineral Processing Technology kitabı gibi standart ders kitaplarında sülfür flotasyonunun en iyi işlediği aralık kabaca 10-150 mikron olarak verilir. Çok ince taneler kabarcığa çarpamaz, çok iri taneler kabarcıktan kopar. İri taneleri yakalayan kaba tane flotasyonu bu yüzden yeni kapasite kaynaklarından biridir. Vale yönetimi 13 Şubat 2026 telekonferansında Salobo'daki kaba tane flotasyonu projesinin 30 bin ton ek bakır ve %50'nin üzerinde getiri sağlamasını beklediğini söyledi.

Flotasyon tek tankta bitmez. İlk geçişte, yani kaba flotasyonda (rougher) mümkün olduğunca çok bakır yakalanır. Bu ara ürün birkaç temizleme (cleaner) kademesinden geçirilip tenörü yükseltilir. Konsantrenin tenörünü yükseltmek bakırın bir kısmını atığa kaçırır, geri kazanımı yükseltmek de konsantreye daha çok kaya ve pirit sokar. Düşük tenörlü konsantre izabecide ceza ve fazladan navlun demektir, düşük geri kazanım ise baraja giden bakırdır. Dragonomi'nin Bingham Canyon derin okuması köpük katmanının birkaç santimlik değişiminin bu dengeyi nasıl oynattığını anlatır.

Flotasyon birden fazla metali ayrı ayrı da toplar. Southern Copper'ın bakır-molibden devresinde iki metal önce birlikte yüzdürülür, sonra ters flotasyonda molibden köpükle ayrılır ve bakır bastırılarak konsantre olarak kalır. Altın ve gümüş çoğunlukla bakır konsantresinin içinde kalır ve izabede geri kazanılır.

Konsantreden katoda

İzabe (smelting), konsantrenin fırında eritilip bakırın kükürt ve demirden ayrılmasıdır. Fırında konsantre ergir ve iki sıvı katmana ayrılır. Üstte demir oksit ve silisten oluşan cüruf, altta bakır ve demir sülfürden oluşan mat birikir. ICSG'ye göre mat %50-70 bakır içerir. Konvertörde mata hava ya da oksijen üflenir, demir cürufa, kükürt gaza geçer ve geriye %98,5-99,5 saflıkta blister bakır kalır. Blister ateşle rafine edilip anot plakalarına dökülür. Elektrolitik rafinasyonda anot çözünür ve bakır %99,99'un üzerinde saflıkta katot olarak toplanır. LME'de teslim edilen ürün bu katottur.

Konsantredeki kükürt izabede kükürt dioksite dönüşür ve tesislerin çoğu bu gazı sülfürik aside çevirir. Aurubis 2025/26 mali yılının ilk çeyreğinde (Ekim-Aralık 2025) 630 bin ton konsantre işledi ve 583 bin ton sülfürik asit üretti.

Boliden'e göre bakır konsantresi izabesinde dünyada en yaygın yöntem flaş izabedir (flash smelting). Kurutulmuş konsantre oksijenle birlikte bir şafta püskürtülür ve taneler havada asılıyken kendi kükürt ve demirini yakarak erir. Yöntem Outokumpu'nun Finlandiya'daki Harjavalta tesisinde geliştirildi ve 1949'da devreye girdi, tesis daha sonra Boliden'e geçti. ICSG'ye göre flaş ve sürekli izabe teknolojileri 2000'de dünya izabe kapasitesinin %59'unu, 2024'te %62'sini oluşturuyordu. Aynı kaynağa göre ilk kez 2004'te kullanılan Çin'e özgü izabe teknolojilerinin 2028'de dünya kapasitesinin yaklaşık %24'üne ulaşması bekleniyor. Flaş yöntemin doğuşu Dragonomi'nin Outokumpu derin okumasında anlatılır.

Liç ve SX-EW

Her bakır cevheri flotasyona uygun değildir. Yüzeye yakın, havayla temas etmiş oksit cevherler ve çok düşük tenörlü kaya için ikinci bir rota vardır. Liç (leaching), Freeport'un 2025 tanımıyla bakırın kimyasal bir çözeltiyle çözülerek cevherden alınmasıdır. Bu rotada konsantre üretilmez, madenden doğrudan katot çıkar.

Yığın liçi (heap leaching) yönteminde kırılmış cevher, altı geçirimsiz örtüyle kaplanmış bir sahaya yığılır ve üzerine seyreltik sülfürik asit verilir. Asit yığından süzülürken bakırı çözer ve alttan bakır yüklü bir çözelti toplanır. Hiç kırılmadan, ocaktan çıktığı gibi yığılan kayaya uygulanan türe ROM (run-of-mine) liçi denir.

Bakır çözeltiden iki adımda alınır. Çözücü ekstraksiyon (solvent extraction, SX) aşamasında organik bir çözücü bakırı seçici olarak tutar ve daha derişik, temiz bir asit çözeltisine aktarır. Elektrokazanım (electrowinning, EW) aşamasında bu çözeltiden doğru akım geçirilir ve bakır katot plakalarının üzerinde birikir. Freeport'a göre SX-EW katodu da %99,99 saflıktadır.

ICSG'ye göre SX-EW 2024'te 4,8 milyon tonla dünya rafine bakır üretiminin %17,4'ünü sağladı. Konsantreden gelen birincil üretimin payı %65,5, hurdadan gelen ikincil üretimin payı %17,1'di. Aynı 4,8 milyon ton, 23 milyon tonluk dünya maden üretiminin yaklaşık %21'ine denk gelir, çünkü maden üretimi izabe kayıplarından önce ölçülür ve hurdayı kapsamaz.

Liçin avantajı maliyeti, dezavantajı geri kazanımıdır. Freeport'un 2025 rezerv sınır tenörleri farkı gösterir. Arizona'daki Morenci'de konsantratöre giden cevher için sınır %0,17 bakır eşdeğeri, ROM liçi için %0,03'tür. Kırılmadan yığılan kaya, bir konsantratörün masrafını asla karşılayamayacak kadar fakir olsa da liçle para kazandırabilir. Buna karşılık BHP, Escondida'nın sülfür liçi rezervi için %42 geri kazanım varsayar. Aynı madenin konsantratör rezervinde bu oran %85'tir. Liç oksit minerallerde ve kalkozin gibi ikincil sülfürlerde iyi çalışır. Kalkopirit gibi birincil sülfürler ise asitte çok yavaş çözünür.

Liçte geri kazanım zamana da yayılır. Freeport'a göre yeni yığılan malzemede toplam geri kazanımın %80'e kadarı ilk yılda gelir, kalanı yıllara yayılır. Beklenen oranlar laboratuvar ve kolon testlerinden çıkarılır, tahmin değiştikçe birim maliyet de değişir. Freeport bazı yığınlardaki geri kazanılabilir bakır tahminini 2025'te 207 milyon libre (yaklaşık 94 bin ton) artırdı. Liç ABD'de büyük bir kaynak olmaya devam ediyor. USGS'ye göre ABD'de 2025'te 2 birincil izabe tesisine karşılık 14 SX-EW tesisi çalışıyordu.

Yeni teknikler en zor hedefe, birincil sülfüre yöneliyor. Antofagasta'ya göre birincil sülfürler dünya bakır rezervlerinin yaklaşık %70'ini oluşturur. Şirketin patentli Cuprochlor-T yöntemi endüstriyel ölçekli testlerde yaklaşık 220 günlük liç döngüsünde içerilen bakırın %70'inden fazlasını geri kazandı. BHP'nin Full SaL yöntemi Escondida'da 2025 mali yılının son çeyreğinde ilk üretimi verdi ve rezervde %76 geri kazanım varsayar.

Flotasyon ve liçin az bilinen tarihi

Cevheri yağla ayırma fikri köpük flotasyonundan eskidir. ABD Yüksek Mahkemesi'nin 1916 tarihli Minerals Separation - Hyde kararı önceki teknikleri sayar. Haynes'in 1860 İngiliz patenti, Everson'un 1885-86 ABD başvuruları, Robson (1897), Elmore (1901) ve Cattermole (1904) bunlardandır. Cattermole'un yönteminde yağ, cevherdeki metalli mineralin ağırlığının %4-10'u kadardı. Fakir cevherde bu kadar yağ ekonomik değildi.

Carrie J. Everson'un 24 Ağustos 1886'da tescil edilen 348.157 sayılı ABD patenti, öğütülmüş cevheri yağ ve biraz asitle karıştırarak metallerin yağa bağlandığı, kuvarsın bağlanmadığı bir yöntemi tarif ediyordu. Belirleyici adım 19 yıl sonra Londra'da atıldı. Sulman, Kirkpatrick-Picard ve Ballot Mart 1905'te yağı cevher ağırlığının yaklaşık binde birine indirip pülpü dakikada 1.000-1.100 devirle karıştırdılar. Hava kabarcıkları mineral içeriğin %70-80'ini kalıcı bir köpüğe taşıdı. Buluşun ABD patenti (835.120) 1906'da verildi. Yüksek Mahkeme 11 Aralık 1916'da Dokuzuncu Daire temyiz mahkemesinin kararını bozdu ve patenti geçerli saydı. Gerekçesi, cevheri kaldıranın yağ değil hava kabarcıkları olmasıydı.

Kimyadaki sıçrama 1925'te geldi. Cornelius H. Keller'in Minerals Separation North American adına aldığı 1.554.216 sayılı patent, alkil ksantat tuzlarını çam yağı köpürtücüsüyle birlikte toplayıcı olarak tanımladı. Ksantatlar aradan bir asır geçmesine rağmen hâlâ sülfür flotasyonunun temel toplayıcısıdır.

Liçin modern hâli daha yenidir. SX-EW'de kullanılan çözücü kimyası, General Mills adına Ronald R. Swanson'ın 1963'te başvurup 21 Aralık 1965'te aldığı alfa-hidroksi oksim patentine (3.224.873) dayanır. ICSG'ye göre SX-EW üretimi 1960'lardan önce yok denecek kadar azdı ve 1960'ların sonunda dünya rafine üretiminin %1'inin altındaydı. Freeport'un Arizona'daki Miami tesisi yaklaşık 1915'ten itibaren hem flotasyon hem liç kullandı. 2025 itibarıyla tesis ocaktan cevher çıkarmıyor ve eski yığınlardaki malzemeyi liçle işliyor. Tesis 2025'te 9 milyon libre (yaklaşık 4 bin ton) bakır üretti, SX-EW tasarım kapasitesi ise yılda 200 milyon libredir.

Konsantre sözleşmesinin anatomisi

İzabeci konsantreyi içindeki metalin borsa değeri üzerinden alır ve işleme maliyetini bu değerden düşer. Sözleşmenin dört parçası vardır.

Birincisi ödenebilir metal (payable metal) oranıdır. İzabeci konsantredeki bakırın tamamını ödemez, çünkü bir kısmı cürufta kaybolur. Harmony Gold'un Papua Yeni Gine'deki Wafi-Golpu projesi için Haziran 2024'te hazırladığı teknik değerlendirmede izabecilerin %20-30 bakırlı konsantrede ödediği tipik oran %96,5'tir. Ancak kesinti en az 1 birimdir, yani bakır oranından en az 1 puan düşülür (unit deduction). %28'lik konsantrede %3,5'lik kesinti 0,98 birim eder, bu yüzden kural devreye girer ve 27 birim ödenir. Altın ayrı bir kademeli tabloyla ödenir ve oran konsantredeki altın tenörüne göre %90 ile %98,25 arasında değişir.

İkincisi TC/RC'dir (treatment and refining charges, işleme ve rafinaj ücretleri). TC kuru ton konsantre başına dolar, RC ödenebilir bakırın libresi başına sent olarak ifade edilir. Kıyas ücret iki rakamla açıklanır ve bu rakamlar geleneksel olarak 10'a 1 oranındadır, örneğin ton başına 80 dolar ve libre başına 8 sent. İki ücret birbirinin alternatifi değildir, farklı tabanlara uygulanır ve toplanır. Harmony'ye göre büyük madencilerle Asyalı izabeciler arasındaki uzun vadeli çerçeve sözleşmelerde, %25-35 bakırlı standart konsantre için TC son 10 yılda ton başına 42 ile 110 dolar arasında değişti. RC aynı dönemde libre başına 4,2 ile 11 sent arasındaydı.

Üçüncüsü cezalardır. Teck'in 2024 yıllık bilgi formundaki risk açıklamasına göre arsenik, cıva, kadmiyum ve talyum gibi yan elementler alıcı izabecilerde giderek daha sıkı düzenleniyor. Bu durum daha yüksek işleme ücreti, ceza ya da bazı ülkelerde ürünün hiç satılamaması anlamına gelebilir. Harmony'nin varsayımlarında bakır konsantresinde arsenik için izabeci ceza eşiği 2.000 ppm, yani %0,2 olarak geçer.

Dördüncüsü fiyatlama dönemidir (quotational period). Freeport'un konsantre sözleşmeleri sevkiyattan genellikle bir ila dört ay sonraki bir ayın LME ortalamasıyla nihai fiyatlanır. BHP'de konsantre satışları sevkiyat ayından üç ila dört ay, katot satışları bir ay sonrasının endeks fiyatına bağlanır. Aradaki sürede şirket geliri geçici fiyatlama (provisional pricing) ile kaydeder ve açık tonajı her dönem sonunda vadeli fiyatlarla yeniden değerler.

Örnek hesap

Örnek olarak %28 bakır içeren bir kuru ton konsantre alınsın. İçindeki bakır 280 kilogramdır. En az 1 birim kesinti kuralıyla izabeci 27 birimi, yani 270 kilogramı öder. Bu yaklaşık 595 libredir (270 × 2,2046). 2024 kıyas ücreti olan ton başına 80 dolar ve libre başına 8 sentle toplam kesinti 80 + 595 × 0,08 = yaklaşık 128 dolardır. RC kısmı 48 dolar tutar ve TC'nin onda biri değil, yarısından fazlasıdır. 2025 kıyas çifti olan 21,25 dolar ve 2,125 sentle kesinti 21,25 + 595 × 0,02125 = yaklaşık 34 dolara iner. 2026 için anlaşılan sıfır çiftinde kesinti yoktur.

Dragonomi'nin 18 Şubat 2026 Metal Bülteni LME üç aylık bakırını ton başına yaklaşık 12.700 dolar olarak verir. Bu fiyatla ödenebilir bakırın değeri yaklaşık 3.429 dolardır (0,270 × 12.700). 128 dolarlık kesinti bu değerin %3,7'si, 34 dolarlık kesinti yaklaşık %1'idir. Sözleşmeler genellikle LME'nin aylık ortalamasını kullanır, burada üç aylık fiyat yaklaşık bir gösterge olarak alınmıştır.

İzabecinin ödemediği 10 kilogram bakırın bir kısmı cürufta kaybolur, geri kazanılan kısmı izabecinin metal kazancıdır. Bu bakır aynı fiyatla yaklaşık 127 dolar eder (0,010 × 12.700), yani 2024'teki 128 dolarlık TC/RC kesintisiyle neredeyse aynı büyüklüktedir. Bakır pahalandıkça bu kalem, sıfır TC'nin açtığı boşluğu kısmen doldurur.

TC/RC döngüsü ve eksi ücretler

Yıllık kıyas (benchmark) ücreti geleneksel olarak Antofagasta gibi büyük bir madenci ile Çinli izabeciler arasındaki pazarlıkla belirlenir. Çin tarafında genellikle ilk anlaşan Jiangxi Copper'dır, Tongling Nonferrous, Chinalco'nun birimi China Copper ve Jinchuan da masadadır.

Panama'daki Cobre Panama madeni Kasım 2023'te durdu. 2024 kıyası Aralık 2023'te Antofagasta ile Çinli izabeciler arasında ton başına 80 dolar ve libre başına 8 sent olarak belirlendi, ama arz kaybı spot piyasaya hızla yansıdı. Dragonomi'nin 30 Nisan 2024 notuna göre spot TC önce 20 dolar civarına, sonra 10 doların altına indi ve Nisan 2024'te eksiye geçti. Haziran 2024'te yıl ortası sözleşmeleri için yapılan anlaşma ton başına 23,25 dolarda kapandı (Bakır notu). 2025 kıyası Aralık 2024'te 21,25 dolar ve 2,125 sentte belirlendi, Reuters'a göre spot ücretler aynı ay yeniden sıfırın altına düştü. 2025 ortasındaki yıl ortası anlaşması sıfıra indi. 2026 kıyasını Antofagasta ile bir Çinli izabeci, Kasım 2025'teki Şangay Asya Bakır Haftası'nda anlaşma çıkmamasının ardından Aralık 2025'te 0 dolar ve 0 sentte imzaladı. Reuters'a göre bu, yıllık pazarlıklarda şimdiye kadar görülen en düşük seviyedir (İşleme ücretleri notu).

Eksi TC, izabecinin konsantreyi alabilmek için madenciye ya da tüccara para ödemesi demektir. Aurubis'te 2025/26 mali yılının ilk çeyreğinde konsantre ve geri dönüşüm malzemesi işleme ücretleri grup brüt marjının %22'sini oluşturdu, bir yıl önce bu oran %31'di. Metal sonucu, yani izabecinin parasını ödediğinden fazla geri kazandığı metalden doğan kazanç %45'e çıktı. Çinli izabeciler sülfürik asitten destek alıyor. Reuters'ın Şubat 2026 analizine göre asit fiyatı yaklaşık iki buçuk yılda %500 arttı ve Çinli izabecilere tahminen 1,5 milyar dolar ek kazanç sağladı. Aynı analize göre Yunnan Copper'da asit satışları gelirin %1'i, ama brüt kârın yaklaşık dörtte biriydi. CRU analisti Peter Harrison, asidin yan ürün olması gerektiğini ve ana kâr merkezine dönüşmesinin risk yarattığını söyledi (Metal Bülteni, 13 Şubat 2026).

Spot ücretin tek bir resmî rakamı yoktur. SMM ve Fastmarkets gibi fiyat ajansları ayrı endeksler yayımlar. Reuters'ın aktardığı seriye göre spot ücret Ocak 2026'da ton başına yaklaşık eksi 49 dolarla rekor dibe indi. Guo Yuan Securities'in Jiangxi Copper analizinde kullandığı seride ise ücret 2025 boyunca eksi 8 dolardan eksi 52,5 dolara geriledi. Spot ücretler karşılaştırılırken kaynağın aynı olması gerekir.

Kıyasın ağırlığı da azalıyor. SMM'nin 22 Ocak 2026 tarihli analizine göre tedarikçiler bireysel ya da endeks fiyatlamasını tercih ediyor ve Antofagasta Çin'e yılda yaklaşık 500 bin kuru ton konsantre satıyor. Çinli izabecilere gelen sabit uzun vadeli tekliflerin çoğu ton başına eksi 50 ile eksi 60 dolar arasındaydı. SMM'ye göre Japonya'daki Pan Pacific Copper'ın 2026 için 25 dolarda anlaştığı haberi de yeni bir sözleşme değil, Caserones madeninden gelen 2025 alım anlaşmasının devamıdır.

Yapısal neden kapasite farkıdır. ICSG'ye göre maden kapasitesi 2028'e kadar yılda ortalama %3,3, izabe kapasitesi %3,8 büyüyecek. Aurubis'in 5 Şubat 2026 tarihli çeyrek sonuçlarına göre CRU, Grasberg'deki aksamanın ardından 2026 maden üretimi büyüme tahminini (Aralık 2025'te %3,1) %1,0'a indirdi ve izabeci talebinin %3,8 artmasını bekliyor. Aurubis'e göre kapanan izabe tesisi az ve iki yıl içinde yenileri devreye girecek. Dragonomi'nin İşleme ücretleri notuna göre Çinli izabe tesisleri 2026'da üretimi %10 kısma kararı aldı, ama CRU'ya göre bu kısıntı bile 2026'daki konsantre açığını kapatmaya yetmeyecek. Çin dışında ise Dragonomi'nin Çin tesislerinin kapasite baskısı notuna göre Avustralya'daki Mount Isa tesisi hükümet desteğiyle ayakta kalırken Japonya'da JX Advanced Metals üretimi kıstı.

Ticaret haritası

Konsantre ticareti madenle izabenin farklı ülkelerde toplanmasından doğar. USGS'nin 2025 tahminleri bu coğrafyayı özetler.

Çin'in rafine üretimi maden üretiminin yaklaşık 7,8 katıdır. Aradaki farkın büyük kısmı ithal konsantreyle, kalanı hurda ve ithal blister ile anotla kapanır. ICSG'ye göre Çin 2024'te 12 milyon tonla dünya izabe üretiminin %51'ini yaptı.

Çin Genel Gümrük İdaresi (GAC) verilerine göre Çin 2025'te 30,365 milyon kuru ton bakır cevheri ve konsantresi ithal etti, yıllık bazda %7,8 artışla rekor kırdı. SMM verilerine göre en büyük iki tedarikçi 9,64 milyon tonla Şili ve 7,42 milyon tonla Peru'ydu. SMM hesabına göre 2025'te ABD'den gelen konsantre, Çin'in ABD menşeli konsantreye uyguladığı tarife yüzünden 340 bin kuru ton azaldı ve kargolar Japonya ile Kore'ye yöneldi.

Endonezya ihracat yerine yurt içi izabeyi zorluyor. Freeport'a göre PT Freeport Indonesia'nın konsantre ihracat izni 16 Eylül 2025'te sona erdi. Şirket konsantre ihracatına %7,5 vergi ödüyordu, bu vergi 2025'te 337 milyon, 2024'te 457 milyon dolar tuttu. Freeport'a göre Manyar izabe tesisi (ICSG'ye göre 470 bin ton kapasiteli) ve değerli metal rafinerisi 2025'te tamamlandı. Böylece Grasberg'in konsantresinin tamamı Endonezya'da işleniyor ve açık piyasadan çekiliyor. Kongo'da da benzer bir kayma var. Dragonomi'nin 15 Ocak 2026 Metal Bülteni, Kamoa-Kakula'da yeni devreye giren izabe fırınının günde 500 ton %99,7 saflıkta anot ürettiğini yazar.

ABD tersi bir tablo çizer. USGS verilerine göre ABD 2025'te cevher ve konsantre içinde yaklaşık 340 bin ton bakır ihraç etti, rafine bakır ithalatı 1,7 milyon tona çıktı. 30 Temmuz 2025 tarihli 10962 sayılı başkanlık bildirisi (proclamation) yarı mamul bakır ürünlerine 1 Ağustos 2025'ten itibaren %50 gümrük vergisi getirdi, ama cevher, konsantre ve katot bu vergiye girmedi.

Çinko ve diğer konsantreler

Çinkoda da benzer bir sıkışma yaşanıyor. SMM verilerine göre Çin'e ithal edilen çinko konsantresinin işleme ücreti endeksi 30 Ocak 2026'da kuru ton başına 25,5 dolara indi. Peru'daki Antamina madeninin Mart sevkiyatlı 10 bin tonluk ihalesi ton başına eksi 20 dolar civarında sonuçlandı. Teck, Kanada'daki Trail çinko izabe tesisi için 2024'ün üçüncü çeyreğinde vergi öncesi 1,1 milyar Kanada doları (vergi sonrası 828 milyon Kanada doları) değer düşüklüğü kaydetti. Teck'in 2024 yönetim değerlendirmesine (MD&A) göre gerekçe, küresel çinko konsantresi kıtlığının yarattığı düşük işleme ücretleri, süregelen işletme zararları ve elektrolitik tesisteki yangındı.

Lityumda spodümen konsantresi %6 Li₂O içeren SC6 bazında fiyatlanır (lityum karbonat). SMM'ye göre Avustralyalı lityum madencisi PLS (eski adıyla Pilbara Minerals) 10 Şubat 2026'da Canmax ile yılda 150 bin tonluk, ton başına 1.000 dolar taban fiyatlı bir anlaşma imzaladı.

Arz şokları ve konsantratör yatırımı

Konsantre açığının arkasında üst üste gelen aksamalar var. Codelco'nun El Teniente madeninde 31 Temmuz 2025'teki göçükte en az altı kişi öldü. Grasberg'de 8 Eylül 2025'te dışarıdan gelen bir çamur akını yedi kişinin ölümüne yol açtı. Freeport'a göre PT Freeport Indonesia'nın bakır üretimi 2025'te 1,8 milyar libreden 1,015 milyar libreye (yaklaşık 816 bin tondan 460 bin tona), yani %44 düştü. Blok göçertme madeninin (Block Caving derin okuması) aşamalı yeniden açılışı 2026'nın ikinci çeyreğinde başlayacak.

Tenör düştükçe aynı metal için daha büyük konsantratör gerekir. BHP'ye göre Escondida'da konsantratöre giren cevherin tenörü 2025 mali yılında %1,02'ydi, 2026 mali yılının ilk yarısında %0,93'e indi. Konsantratör rezervinin ortalaması %0,60 olduğu için besleme tenörü uzun vadede bu düzeye doğru inmek zorundadır ve aynı bakır için daha çok cevher öğütülmesi gerekir. Dragonomi'nin BHP notunda aktarılan Goldman Sachs tahminine göre Escondida'daki yeni konsantratörün maliyeti yaklaşık 5 milyar dolar. Southern Copper yönetimi de Ekim 2025 telekonferansında Buenavista'ya 600-700 milyon dolarlık yeni bir konsantratör hattıyla 40 bin ton ek kapasite eklemeyi planladığını söyledi. Bu tür sermaye harcamasının bir kısmı üretimi artırmaktan çok tenör kaybını telafi etmeye gider.