Azotlu gübre — Amonyaktan üre zinciri

Azotlu gübre (İngilizce nitrogen fertilizer, kısaca N gübresi), bitkiye azot sağlamak için kullanılan ve neredeyse tamamı havadaki azottan sentezlenen amonyaktan türetilen gübrelerin ortak adıdır. Başlıca ürünleri amonyak, üre, amonyum nitrat ve üre ile amonyum nitratın sulu çözeltisi olan UAN'dır. Tahıl veriminin başlıca girdilerinden biridir. Erisman ve arkadaşları 2008'de Nature Geoscience'ta yayımlanan çalışmada, o yıl dünya nüfusunun yaklaşık %48'inin Haber-Bosch yöntemiyle sabitlenen azotla beslendiğini hesapladı. Üretim maliyetinin en büyük kalemi doğal gaz olduğu için enerji, tarım ve kimya piyasalarını birbirine bağlar. Dragonomi yazılarında Çin'in üre ihracat kotaları, Hindistan'ın alım ihaleleri, Tampa amonyak kontratı ve CF Industries ile Nutrien gibi üreticilerin sonuçlarıyla sık geçer.

Ürün ailesi ve azot oranları

Azot, bitkinin proteinlerinde ve klorofilinde bulunan temel besin maddesidir. Havanın yaklaşık %78'i azottur, ama bu azot kolay kolay tepkimeye girmeyen N₂ molekülü hâlindedir. Baklagiller köklerindeki bakteriler sayesinde onu kullanabilir. Buğday, mısır ve çeltik gibi tahıllar ise kullanamaz. Bitki azotu topraktan nitrat (NO₃⁻) ve amonyum (NH₄⁺) olarak alır. Gübre sanayisi havadaki azotu, toprakta bu biçimlere dönüşen bileşiklere bağlar. Bu işleme azot sabitleme denir.

Piyasa dilinde amonyak ve ondan türeyen ürünlerin hepsine kısaca "azot" denir. Aralarındaki asıl fark, ağırlıklarının ne kadarının azot olduğudur. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) Ekim 2021 tarihli Amonyak Teknoloji Yol Haritası ana ürünleri ve 2019 üretimlerini aşağıdaki gibi verir. Bu maddedeki teknik değerler, aksi belirtilmedikçe aynı yol haritasından alınmıştır.

Tablodaki ürün tonajları toplanmaz, çünkü hepsi aynı amonyaktan yapılır ve aynı azot iki kez sayılmış olur. Gübre istatistiğinde iki birim kullanılır. Ürün tonu malın ağırlığı, besin tonu (ton N) ise içindeki saf azot miktarıdır. Bir ton üre 460 kilogram azot taşır. USGS ve FAO besin tonunu, ticaret ve şirketler çoğunlukla ürün tonunu kullanır. İkisi karıştırıldığında üre gibi ürünlerde rakamlar iki kattan fazla sapar.

Ürünler tarlada farklı davranır. Amonyak normal basınçta −33 °C'de kaynayan bir gazdır ve ABD'nin mısır kuşağında basınç altında doğrudan toprağa enjekte edilir. Üre katıdır, kolay taşınır ve gübreyle uygulanan azotun %60'ını oluşturur. Zayıf noktası, topraktaki üreaz enziminin onu amonyağa çevirmesi ve yüzeyde kalan kısmın gaz olarak kaçmasıdır. Nitratlı ürünler hızlı etki eder ama yağışta yıkanabilir. UAN pompayla dağıtılır, amonyum sülfat kükürt de verir.

Amonyak nasıl üretilir

Amonyak, Haber-Bosch yöntemiyle azot ve hidrojenin birleştirilmesiyle üretilir (N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃). Azot havadan bedava gelir. Hidrojen ise bir hammaddeden ayrıştırılmalıdır ve maliyetin büyük kısmı bu adımdan doğar. 2020'de üretilen 185 milyon ton amonyağın %72'si doğal gazdan, %26'sı kömürden, %1'i petrol ürünlerinden geldi.

Gaz tesisinde metan önce su buharıyla tepkimeye sokulur (buhar reformingi) ve hidrojen ile karbon monoksit elde edilir. İkincil reformere verilen hava, sentez için gereken azotu da getirir. Su-gaz kayması adımı karbon monoksidi ek hidrojene ve karbondioksite çevirir. Karbondioksit amin ya da sıcak potasyum karbonat çözeltisiyle gazdan ayrılır. Temizlenen gaz 400-650 °C sıcaklıkta ve 100-400 bar basınçta demir bazlı bir katalizörden geçirilir. Tek geçişte hidrojenin ancak bir kısmı amonyağa döner, kalan gaz döngüye geri gönderilir. Kömür tesislerinde hidrojen kömürün gazlaştırılmasıyla elde edilir ve ayrı bir hava ayrıştırma ünitesi gerekir.

Gazla çalışan en iyi teknoloji (BAT) ton amonyak başına brüt 32, net 28 gigajul (GJ) enerji kullanır. 2020 dünya ortalaması brüt 46 GJ, teorik alt sınır brüt 20,9 GJ'dur. Salım tarafında en iyi gaz tesisi ton başına 1,8 ton, en iyi kömür tesisi 3,2 ton CO₂ salar. 2020 ortalaması 2,4 tondur, yani ham çeliğin iki, çimentonun dört katı kadar. Sektörün doğrudan salımı 2020'de yaklaşık 450 milyon ton CO₂'ydi.

IEA'nın 2020 verisine göre Çin dünya amonyak üretiminin %29-30'unu yapıyordu ve bunun %85'i kömürden geliyordu. ABD, Rusya, Orta Doğu, Mısır ve Trinidad-Tobago gazla üretir. Dünya filosu 2020 itibarıyla 550 tesisten ve yılda 250 milyon tonluk kapasiteden oluşuyordu. Aynı yılın üretimiyle kapasite kullanımı %74 eder (185 ÷ 250).

Amonyaktan üre, nitrat ve UAN'a

Amonyağın %55'i üreye gider. Üre sentezinde iki molekül amonyak bir molekül karbondioksitle birleşir, ara ürün olan amonyum karbamat su kaybederek üreye döner (2NH₃ + CO₂ → CO(NH₂)₂ + H₂O). Karbondioksit amonyak tesisinin gazdan ayırdığı akımdan geldiği için üre tesisleri amonyak tesisinin yanına kurulur. Molar kütlelerden (amonyak 17, üre 60, CO₂ 44 g/mol) bir ton üre için kayıpsız süreçte 0,57 ton amonyak (34 ÷ 60) ve 0,73 ton CO₂ (44 ÷ 60) gerektiği çıkar.

Üre iki biçimde satılır. Prill, eriyik ürenin yüksek bir kuleden damlatılıp düşerken katılaşmasıyla oluşan küçük kürelerdir. Granül ise granülatörde katman katman büyütülen daha iri ve sert tanelerdir. Fiyat yayınlarında ikisi ayrı izlenir. Prill kulesinin işleyişini Derin Okuma, Üre Prilling yazısı ayrıntılı anlatır.

Amonyağın ikinci büyük yolu nitrik asittir. Ostwald sürecinde amonyak platin katalizör üzerinde havayla yakılır ve oluşan azot oksitler suyla nitrik aside çevrilir. Nitrik asit amonyakla nötrleştirilince amonyum nitrat çıkar. Amonyum nitrat kireçtaşıyla karıştırılıp azot oranı %27'ye indirilince kalsiyum amonyum nitrat (CAN) olur, bu karışım patlama riskini azaltır. UAN, üre ile amonyum nitratın sulu çözeltisidir ve azot oranı su payına göre %28-32 arasında değişir. Amonyum sülfat ise çoğunlukla naylon hammaddesi kaprolaktamın yan ürünüdür.

Amonyağın bir kısmı gübre dışına gider. USGS'e göre 2025'te ABD amonyak üretiminin %88'i gübre içindi, kalanı patlayıcı, plastik ve sentetik elyaf üretimine gitti. Ürenin beşte biri de reçine ve dizel egzozunu temizleyen AdBlue tipi çözeltilere ayrılır.

Kısa tarihçe

Haber-Bosch'tan önce en büyük ticari azot kaynağı Şili'nin Atacama Çölü'ndeki sodyum nitrat yataklarıydı. Queen Mary Üniversitesi'nin derlemesine göre Şili güherçilesi 1914'e kadar dünyanın sabit azot gübresinin üçte ikisini sağladı. İngiliz kimyager William Crookes 1898'de buğday arzının azot yüzünden krize gireceği uyarısını yaptı. 1903'te geliştirilen Birkeland-Eyde yöntemi havayı elektrik arkında yakarak azot bağladı, ama ton amonyak eşdeğeri başına 400 GJ enerji harcıyordu.

Fritz Haber 1905'te 1.000 °C'de demir katalizörle ancak eser miktarda amonyak elde edebildi. Nobel Vakfı'na göre daha sonra gazları 150-200 atmosfer basınçta ve 500 °C dolayında katalizör üzerinden döngüyle geçirerek sentezi başardı. Haber laboratuvar düzeneğini 1909'da çalıştırdı, yöntemi BASF'ta Carl Bosch sanayiye taşıdı. Alwin Mittasch'ın yürüttüğü katalizör araştırması 2.500'den fazla bileşimi denedikten sonra 1910'da katkılı demir katalizörü buldu. İlk ticari tesis 1913'te Ludwigshafen yakınındaki Oppau'da devreye girdi ve Amerikan Kimya Mühendisleri Enstitüsü'ne (AIChE) göre günde 30 tonla başladı.

Nobel Vakfı'na göre 1914'te nitrat ithalatı kesilen Almanya, Oppau ve Leuna tesisleri sayesinde patlayıcı üretimini sürdürüp Birinci Dünya Savaşı'nı uzatabildi. Haber aynı savaşta gaz saldırılarını örgütledi, buna rağmen 1918 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.

Yöntemin enerji tüketimi 1913'te ton başına 100 GJ iken yüzyılın ortasında 60 GJ'a indi. Norveç'teki iki hidroelektrik-elektroliz tesisi ise 1960'lara kadar Avrupa'da satılan gübrenin önemli bir bölümünü üretti. IEA'nın 2021 yol haritasına göre Mısır'daki benzer tesis 2019'da kapanınca hidroelektrikle çalışan bilinen tek elektroliz tesisi Peru'daki 25 megavatlık küçük bir tesisti. Bu tablo uzun sürmedi. Yara Haziran 2024'te Norveç'teki Herøya tesisinde 24 megavatlık elektrolizörle yeşil amonyak üretimine başladı (Özet, Sektörel Gelişmeler).

Üretim, tüketim ve ticaret haritası

USGS'in 6 Şubat 2026'da yayımlanan Mineral Commodity Summaries derlemesine göre dünya amonyak üretimi 2025'te tahminen 160 milyon ton azota ulaştı. Amonyağın %82'si azot olduğundan bu 195 milyon ton amonyak eder (160 ÷ 0,82). En büyük üreticiler milyon ton azot olarak Çin (49), Hindistan (15), Rusya (15), ABD (14) ve Endonezya'dır (6). USGS'in bir önceki derlemesinde 150 milyon ton olan 2024 tahmini yeni derlemede 156 milyon tona çıktı. Artışın büyük kısmı Çin (2 milyon ton) ve Rusya (1 milyon ton) gibi büyük üreticilerdeki yukarı düzeltmeden geldi. USGS ayrıca Mısır'ı aşağı, Almanya'yı yukarı düzeltti. Yerleşik bir seri bile bir yılda %4 revize olabilir.

FAOSTAT'ın 2023'e kadar uzanan serisinde dünya tarımsal azot kullanımı en yüksek düzeyine 2020'de 115,0 milyon tonla ulaştı, 2023'te 112,0 milyon tondu. Çin anakarasının kullanımı 2014'teki 31,0 milyon tonluk zirveden 2023'te 24,5 milyon tona, yani %21 geriledi. FAO, Çin serisinin büyük kısmını tahmini veri olarak işaretler. Hindistan'ın kullanımı 2008'deki 14,9 milyon tondan 2023'te 20,5 milyon tona çıkarak serinin en yüksek değerine ulaştı. Yoğunluk farkı da büyüktür. 2022'de ekili alanın hektarı başına azot kullanımı dünya ortalamasında 69, Mısır'da 354, Çin'de 192, ABD'de 59 kilogramdı.

IEA'ya göre 2019'da 20 milyon ton amonyak, yani üretimin %10'u ülke sınırlarını aştı. Üre üretiminin ise %28-30'u ticarete konu olur. FAOSTAT'ın 2023 verisine göre en büyük üre ihracatçıları Rusya (9,5 milyon ton), Katar (4,85) ve Çin'dir (4,25). En büyük ithalatçılar Hindistan (8,6), Brezilya (7,3) ve AB dışından alım yapan AB-27'dir (6,3). FAO verisinde İran ihracatı gibi boşluklar olduğu için bu sıralama ancak büyüklük fikri verir. Trinidad-Tobago uç bir örnektir. Ülke 2023'te ürettiği 3,91 milyon ton amonyağın %97'sini ihraç etti.

Şirket tarafında CF Industries, 2024 Form 10-K beyanına göre Kuzey Amerika'daki amonyak kapasitesinin %40'ına, UAN kapasitesinin %44'üne sahiptir. Kanada merkezli Nutrien ve Norveçli Yara diğer büyük Batılı üreticilerdir. Rusya'da EuroChem, Acron ve PhosAgro, Körfez'de QAFCO, SABIC Agri-Nutrients ve Fertiglobe, Çin'de kömür bazlı Hualu Hengsheng ile gaz bazlı China BlueChemical öne çıkan üreticiler arasındadır.

Türkiye

Türkiye azotta net ithalatçıdır. FAOSTAT'a göre tarımsal azot kullanımı 2023'te 1,95 milyon ton azottu. Yurt içi üretim aynı yıl 0,92 milyon ton azotta kaldı ve 2020'deki 1,47 milyon tonun belirgin biçimde altına indi. FAOSTAT bu düşüşün nedenini göstermez. Ürede bağımlılık daha yüksektir. Türkiye 2023'te 3,18 milyon ton üre ithal ederken yurt içinde 0,22 milyon ton üretti. Türk çiftçisinin azot maliyeti bu yüzden büyük ölçüde ithal üre fiyatına ve kura bağlıdır. Yurt içi amonyak ve üre üretiminin ana adresi Kocaeli'deki İGSAŞ'tır. Borsa İstanbul'da gübre üreticisi olarak Gübretaş (GUBRF) ve Bagfaş (BAGFS) işlem görür. Gübretaş'ın İran'daki bağlı ortaklığı Razi Petrokimya amonyak ve üre üretir.

Gaz faturası ve maliyet eğrisi

Azot fiyatını anlamanın en kısa yolu, en iyi teknoloji rakamından ton başına gaz tüketimini türetmektir. Gaz fiyatları milyon İngiliz ısı birimi (MMBtu) başına verilir ve bir MMBtu 1,055 GJ'dur. Brüt 32 GJ, 30,3 MMBtu eder (32 ÷ 1,055). Bir ton üre için 0,567 ton amonyak gerektiğinden ton üre başına gaz 17,2 MMBtu olur (30,3 × 0,567). Buradan basit bir kural çıkar. MMBtu başına 1 dolarlık gaz artışı, en iyi tesiste ton amonyak maliyetini 30 dolar, ton üre maliyetini 17 dolar artırır. Hesap üre sentezinin ek enerjisini içermez. Dünya ortalaması olan brüt 46 GJ ile katsayı ton üre başına 24,7 MMBtu'ya, etki de 25 dolara yaklaşır.

Kural Dünya Bankası'nın aylık emtia fiyat serisine (Pink Sheet) uygulandığında son altı yıl tek tabloda görünür. Gaz maliyeti sütunları türetilmiş hesaptır (gaz fiyatı × 17,2).

Üre sütununda bir kırılma vardır. Dünya Bankası serisi Şubat 2022'ye kadar Karadeniz FOB, Mart 2022'den itibaren Orta Doğu FOB prill fiyatıdır. Seri, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin hemen ardından başka bir bölgeye taşındı ve 2022 ortalaması iki serinin karışımıdır. 2022 öncesini sonrasıyla karşılaştıran biri farkında olmadan iki farklı limanın fiyatını yan yana koyar.

Tablonun kilit satırı 2022'dir. Avrupa gazı 40,34 dolara çıktığında en verimli Avrupa tesisinin yalnızca gaz faturası ton üre başına 694 dolara ulaştı ve 700 dolarlık ortalama FOB üre fiyatına dayandı. Kıyas kabadır, çünkü Avrupalı üretici navlun ve gümrük vergisi eklenmiş teslim fiyatından satar ve bir kısmı gazını önceden hedge etmişti. Yine de tablo, 2022'de Avrupa'da yaygınlaşan kapasite kısıntılarını açıklar. ABD'li üreticinin gaz faturası ise 110 dolardı.

Bu yapı azotun maliyet eğrisini belirler. Fiyat uzun vadede, talebi karşılamak için çalışması gereken en pahalı üreticinin nakit maliyetine yaslanır. Azotta bu marjinal üretici çoğunlukla Avrupa'daki gaz bazlı tesistir. Avrupa gazı büyük ölçüde LNG ithalatıyla fiyatlanır ve referans fiyatı Hollanda'daki TTF merkezinde oluşur. ABD'nin referansı Louisiana'daki Henry Hub'dır. İki fiyat arasındaki makas, şeyl gazından beslenen Kuzey Amerikalı üreticinin marjını belirler. Yara, Ekim 2024'te yüksek ve oynak enerji fiyatlarını gerekçe göstererek Belçika'daki Tertre tesisinin yılda 400 bin tonluk amonyak ünitesini kapatmayı önerdi.

CF'nin 2024 Form 10-K beyanına göre gaz, amortisman dahil toplam üretim maliyetinin %28'idir. Şirket 2024'te 345 milyon MMBtu gaz tüketti, MMBtu başına ortalama 2,40 dolar ödedi ve 9,8 milyon short ton brüt amonyak üretti. Short ton 2.000 libre, yani 0,9072 metrik tondur ve bu üretim 8,9 milyon metrik ton eder. Brüt amonyak, satılan ve üre ile UAN'a çevrilen amonyağın toplamıdır. Gaz tüketimi buna bölününce metrik ton başına 39 MMBtu çıkar, bu da IEA'nın 30,3 MMBtu'luk değerinin üstündedir. Fark kısmen üre ve UAN'a dönüştürme enerjisinden gelir, en iyi teknolojinin gerisinde kalan tesis verimi de farkı büyütebilir. Dünya Bankası verisinde ABD gazının Aralık 2025'teki 4,25 dolardan Ocak 2026'da 7,58 dolara sıçraması, kurala göre ton üre başına gaz maliyetini 73 dolardan 130 dolara çıkarır.

Çin'de hidrojen kömürden geldiği için üre maliyeti kömür fiyatına ve kömür-kimya zincirinin verimine bağlıdır. Dragonomi'nin China Coal Energy notu üreyi metanol ve polietilenle aynı bilançoda üreten bu entegre yapıyı anlatır.

Fiyat referansları ve fiyat keşfi

Fiziki azot ticareti borsada değil, ikili anlaşmalar ve ihalelerle yapılır. Fiyatları Argus, CRU ve Green Markets gibi fiyat ajansları işlemleri ve teklifleri izleyerek yayımlar. Vadeli piyasalar ikincil bir rol oynar. CME Group'ta ABD Körfezi, Orta Doğu, Mısır ve Brezilya üresi ile UAN ve amonyak için nakit uzlaşmalı kontratlar işlem görür. Çin'in iç üre fiyatı ise Zhengzhou Emtia Borsası'ndaki (ZCE) üre vadelileriyle de izlenir. FOB (free on board, gemide teslim) malın ihracat limanında gemiye yüklenmiş fiyatıdır. CFR (cost and freight, mal bedeli ve navlun) ise navlun dahil varış limanı fiyatıdır.

Ürede en çok izlenen referans Orta Doğu FOB fiyatıdır. Mısır FOB Avrupa'ya giden malı, Brezilya CFR büyük bir ithalat pazarını, NOLA (New Orleans) ise Mississippi'de mavnayla taşınan ABD üresini gösterir. Amonyakta Batı'nın fiili referansı Tampa kontratıdır. Yara ile Mosaic, Florida'nın Tampa limanına teslim amonyak fiyatını her ay pazarlıkla belirler. Fiyat ajansı QCIntel ve Fertilizer Week verisine göre bu fiyat Şubat 2022'de ton başına 1.135 dolar, Şubat 2025'te 500 dolardı. Green Markets verisini aktaran Dragonomi'nin Kasım 2025 başındaki gübre notuna göre Kasım 2025 kontratı 60 dolar artışla 650 dolara çıktı.

İhaleler fiyat keşfinin merkezindedir. Hindistan üre ithalatını hükümetin yetkilendirdiği IPL (Indian Potash Ltd), NFL (National Fertilizers) ve RCF (Rashtriya Chemicals and Fertilizers) gibi kanal kuruluşlarının ihaleleriyle yapar. Satıcılar teklif verir, en düşük teklif (L1) belirlenir ve diğer satıcılardan bu fiyata eşleşmeleri istenir. Her ihalede hedef hacim ile fiilen alınan hacim ayrı okunur. Aynı Dragonomi notuna göre Hindistan Ekim 2025 sonunda sonuçlanan ihalede 2 milyon tonluk hedefe karşı yalnızca 431 bin ton alabildi. İhracatçı ihaleleri de sinyal verir. Emtia danışmanlık şirketi Czarnikow'un 19 Mayıs 2025 notuna göre Pupuk Indonesia'nın bir önceki ihracat ihalesi ton başına 402,50 dolar FOB'dan kapanmıştı. Çin ise aynı hafta 355 dolar FOB dolayından satış yaptı.

Kotalar, sübvansiyonlar ve tarifeler

Çin

Çin, iç fiyat yükseldiğinde ihracatı kısar. Sistemin omurgası, Çin gümrüğünün Ekim 2021'den beri üre dahil gübre ihracatını bağladığı ihracat denetim (CIQ) sertifikasıdır. Sertifika verilmeyince ihracat fiilen durur. Kısıtlar çoğunlukla kararname yerine "pencere rehberliği" denen gayriresmî talimatlarla iletilir. Bloomberg'e göre Pekin Eylül 2023'te üreticilerden ihracatı durdurmalarını istedi. Çin'in üre ihracatı FAOSTAT'a göre 2021'de 5,28 milyon tondu, Çin Gümrük verisine göre 2024'te yaklaşık 0,26 milyon tona indi.

2025'te sistem ayrıntılı bir biçim aldı. Czarnikow'a göre Çin Azotlu Gübre Sanayi Derneği'nin (CNFA) 15 Mayıs'taki toplantısında ilk kota 2 milyon ton olarak belirlendi. Her parti için CIQ sertifikası gerekiyordu ve sertifika bir ay geçerliydi. Fabrika çıkış fiyatı 6 Mayıs seviyesini, yani ton başına 1.850 yuanı (255 dolar) aşamayacaktı. Resmî olarak teyit edilmeyen bir başka kısıta göre Hindistan'a ihracat yapılamayacaktı. Çinli emtia veri sağlayıcısı SunSirs'e göre Mayıs-Kasım arasında dört kota partisi çıktı. Yine Çinli bir veri sağlayıcı olan Mysteel'in aktardığı gümrük verisine göre 2025 ihracatı 4,89-4,90 milyon tona, yani 2021'den beri en yüksek düzeye ve bir önceki yılın yaklaşık 19 katına çıktı. CF yönetimi Kasım 2025'te yıl için 4-4,5 milyon ton bekliyordu.

Kotanın arkasında fiyat makası vardır. SunSirs'e göre 11 Kasım 2025'te Çin'in iç üre fiyatı ton başına 1.627,5 yuan, yaklaşık 229 dolardı. Dünya Bankası'nın Kasım 2025 Orta Doğu FOB ortalaması 409 dolardı. 180 dolarlık makas, ihracat serbest kalsa iç fiyatın hızla yükseleceğini gösterir. Kotaların dışında kalan ürün de önemlidir. Dragonomi'nin 21 Aralık 2025 tarihli notuna göre Çin'in amonyum sülfat ihracatı 2025'in ilk on bir ayında %26 artışla 19,4 milyon tona çıktı. Bu 4,1 milyon ton azot eder (19,4 × 0,21) ve aynı dönemdeki 4,62 milyon tonluk üre ihracatının taşıdığı 2,1 milyon ton azotun (4,62 × 0,46) iki katına yakındır.

Rusya ve Hindistan

Rusya dünyanın en büyük üre ihracatçısıdır ve ihracatı iç fiyatı denetlemek için kotalarla yönetir. Interfax'a göre hükümet 1 Aralık 2025-31 Mayıs 2026 dönemi için 18,7 milyon tonluk gübre ihracat kotası belirledi, bunun 10,6 milyon tondan fazlası azotlu gübreydi. Savaş yeni bir risk de getirdi. CRU'ya göre EuroChem'e ait Nevinnomyssk Azot tesisi Haziran 2025'te Ukrayna dronlarının saldırısına uğradı. Ukrayna basınına göre tesis yıl içinde Temmuz ve Aralık'ta iki kez daha hedef oldu.

Hindistan'da çiftçinin ödediği üre fiyatı sabittir. Kimya ve Gübre Bakanlığı'nın Kasım 2024 açıklamasına göre 45 kilogramlık torba, neem kaplama bedeli ve vergiler hariç 242 rupiye satılır ve bu fiyat 1 Mart 2018'den beri değişmedi. Neem ağacının yağıyla kaplanan üre toprakta daha yavaş çözünür, kaplama sübvansiyonlu ürünün sanayiye kaçırılmasını da zorlaştırır. Torba fiyatı ton başına 5.380 rupi eder (242 ÷ 45 × 1.000). Bu, 2025 kurlarıyla 60-65 dolar, yani 423 dolarlık 2025 Orta Doğu FOB ortalamasının yedide biri dolayındadır. Maliyetle bu fiyat arasındaki farkı devlet sübvansiyon olarak öder. Talep dünya fiyatına pek duyarlı değildir, ithalat hacmini hükümetin stok hedefi ve ekim takvimi belirler.

Avrupa Birliği

AB Konseyi 12 Haziran 2025'te kabul ettiği 2025/1227 sayılı tüzükle Rusya ve Belarus menşeli azotlu gübrelere, %6,5 gümrük vergisine ek olarak ton başına spesifik vergi getirdi. Vergi 1 Temmuz 2025'te ton başına 40-45 avrodan başladı ve 1 Temmuz 2028'de 315-430 avroya çıkacak. AB'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM) da 1 Ocak 2026'da kesin rejime geçti ve gübreyi kapsıyor. Avrupa Komisyonu'na göre 50 tonluk eşiği aşan ithalatçı, fiyatı AB Emisyon Ticaret Sistemi'ne bağlı CBAM sertifikası almak zorundadır. Brüksel merkezli iklim düşünce kuruluşu Sandbag'in 10 Şubat 2026 tarihli hesabı, ton başına 80 avroluk karbon fiyatı ve 2026'da ücretsiz tahsisin yalnızca %2,5'inin kalkması varsayımına dayanır. Buna göre Mısır üresinin CBAM maliyeti varsayılan değerlerle ton başına 41,96 avro, gerçek veriyle ortalama tesiste 16,19 avro, verimli tesiste 7,39 avrodur. Ücretsiz tahsis azaldıkça bu tutarlar büyür. Fiyat baskısı karşısında Avrupa Komisyonu Ocak 2026'da üre ve amonyaktaki gümrük vergilerinin Rusya ve Belarus dışındaki ülkeler için geçici olarak askıya alınmasını önerdi.

Fiyat döngüsü ve arz şokları

Dünya Bankası verisine göre üre fiyatı Ağustos 2008'de ton başına 785 dolarken Aralık 2008'de 240 dolara indi, yani dört ayda %69 düştü. Yıllık ortalama 2016'da 194 dolarla 2005'ten bu yana en düşük düzeye indi. Gaz şokuyla 2022'de 700 dolar ortalamaya ve Nisan 2022'de 925 dolarlık aylık tepeye çıktı. Fiyat 2024'te 338 dolara geriledi, 2025'te 423 dolar oldu ve Ocak 2026'da 415,4 dolardı.

Yüksek fiyat talebi de kırdı. FAOSTAT'a göre dünya azot kullanımı 2022'de %3,6 düştü. Türkiye'de kullanım 2020'deki 2,05 milyon tondan 2022'de 1,58 milyon tona, %23 indi. Fiyatı sabitleyen Hindistan'da ise aynı yıl kullanım 19,4 milyon tondan 20,2 milyon tona çıktı. Talep tahribatı, yani fiyat yüzünden kullanımın azalması, fiyatın doğrudan çiftçiye yansıdığı ülkelerde yoğunlaşır.

2025'te fiyatı arz kesintileri taşıdı. Argus'a göre Haziran 2025'te İsrail-İran savaşı yüzünden İsrail'in gaz sahaları kapanınca Mısır gübre fabrikalarını durdurdu. FAOSTAT'a göre Mısır 2023'te 3,5 milyon ton üre ihraç etmişti. Ekim 2025'te Nutrien, Trinidad-Tobago'daki tesisinde liman erişimi kısıtı ve gaz tedarik sorunu yüzünden kontrollü duruşa geçti. USGS'e göre tesis ayda 85 bin ton amonyak üretiyordu ve Trinidad-Tobago 2021-2024'te ABD amonyak ithalatının %47'sini sağlamıştı. Dragonomi'nin Kasım 2025 başındaki notu Tampa'daki 60 dolarlık artışı bu duruşun kısıtladığı arzla birlikte anar. Yeni kapasite ise ters yönde çalışır. SunSirs Kasım 2025'te dünya üre kapasitesinin 2025'te 4,41 milyon ton artmasını, 2026'da 5 milyon ton daha büyümesini bekliyordu.

Düşük karbonlu amonyak

Gri amonyak karbon yakalamadan gaz ya da kömürle üretilir. Mavi amonyak aynı yoldan üretilir ama CO₂ yakalanıp depolanır. Yeşil amonyak ise hidrojeni yenilenebilir elektrikle suyun elektrolizinden alır.

Mavi amonyağın ekonomisini bir kimya ayrıntısı belirler. Amonyak tesisi CO₂'yi sürecin bir adımı olarak zaten saf bir akım hâlinde ayırır. Bu akımı depolamak için kurutma ve sıkıştırma yeter. CF'nin Louisiana'daki Donaldsonville kompleksinde Temmuz 2025'te devreye giren kurutma ve sıkıştırma ünitesi Carbon Herald'a göre 200 milyon dolara mal oldu. ExxonMobil ile yapılan anlaşma yılda 2 milyon tona kadar CO₂'nin depolanmasını öngörür. ABD'nin 45Q vergi kredisi depolanan ton başına 85 dolara kadar ödeme sağlar. CF yönetimi Kasım 2025'te projenin kredi ve ürün primiyle yılda 150 milyon dolar civarında nakit akışı yaratacağını söyledi, bu tempoyla yatırım iki yıldan kısa sürede geri döner (200 ÷ 150). Reformer bacasından çıkan seyreltik CO₂ ise bu akıma dahil değildir. Blue Point gibi yeni projelerin CO₂'yi süreç akımında toplayan ototermal reforming (ATR) teknolojisini seçmesi bundandır.

CF, JERA ve Mitsui Nisan 2025'te yaklaşık 4 milyar dolarlık Blue Point ortak girişimini duyurdu. Tesis yılda 1,4 milyon metrik ton amonyak üretecek, CO₂'nin %95'inden fazlasını yakalayacak ve 2029'da üretime başlayacak. Woodside ise 2024'te OCI'nin Teksas'taki Beaumont projesini 2,35 milyar dolara aldı ve ton amonyak başına 0,8 ton CO₂ yoğunluğu hedefliyor. CF yönetimi Kasım 2025'te Avrupa'ya satılan düşük karbonlu amonyakta ton başına 40-50 dolar prim aldığını söyledi (CF üçüncü çeyrek telekonferansı notu).

Riskler de görünür. Air Products Ocak 2026'da Louisiana projesinin amonyak tarafını Yara'ya bırakmayı hedeflediğini açıkladı. Bu modelde Yara amonyak üretimini ve ticari riski üstlenecek, Air Products 25 yıl hidrojen ve azot tedarik edecek. Ocak sonunda anlaşma kesinleşmemişti, karbon yakalama ortağı aranıyordu ve yatırım kararı 2026 ortasına kaldı (Air Products birinci çeyrek telekonferansı notu). Denizcilikten gelecek talep de belirsizdir. Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) Nisan 2025'te Net-Sıfır Çerçevesi'ni onayladı, ama Ekim 2025'te resmî kabul oylaması bir yıl ertelendi.