Poliolefinler — Polietilen ve polipropilen

Poliolefinler (polyolefins, olefin polimerleri), etilen ve propilen gibi çift bağlı küçük hidrokarbon moleküllerinin uzun zincirler hâlinde birbirine bağlanmasıyla üretilen termoplastik ailesidir. En büyük iki üyesi polietilen (PE) ve polipropilendir (PP). Market poşetinden şampuan şişesine, su borusundan otomobil tamponuna kadar gündelik plastiğin büyük kısmı bu iki malzemeden yapılır. Poliolefin fiyatı, petrol, doğal gaz ve kömür fiyatlarının tüketici ürünlerine geçtiği ana kanallardan biridir. Dragonomi notlarında terim en çok Dow, LyondellBasell ve Shell gibi şirketlerin telekonferans özetlerinde, Çin petrokimya notlarında ve 2026 Hürmüz şoku yazılarında geçer.

Poliolefinler, petrokimya değer zincirinin son büyük halkasıdır. Zincir nafta, etan, propan ya da kömürle başlar, kraker ya da başka bir tesiste olefinler üretilir, bu monomerler polimer tesisinde granüle dönüşür. Granülü plastik işleyiciler filme, şişeye, boruya ya da parçaya dönüştürür. Bu yüzden bir poliolefin üreticisinin kârı tek bir fiyattan değil, hammadde ile polimer arasındaki farktan doğar.

Kimyası ve aile ağacı

Olefin, karbon atomları arasında en az bir çift bağ taşıyan hidrokarbondur. Etilenin iki, propilenin üç karbonu vardır. Polimerizasyonda bu çift bağ açılır ve moleküller uç uca eklenerek binlerce karbonluk zincirler oluşturur. Dragonomi'nin Dow Midland derin okumasındaki örneğe göre bir polietilen torbadaki zincir binlerce karbon taşırken bir çözücü molekülü yalnızca altı karbon taşır (Derin Okuma, Dow Midland).

Polietilenin türleri zincirin ne kadar dallandığına göre ayrılır. Az dallı zincir sıkı dizilir ve malzeme sert olur. Çok dallı zincir gevşek dizilir ve malzeme yumuşak ve şeffaf olur.

• HDPE (high-density polyethylene, yüksek yoğunluklu polietilen) az dallıdır. Deterjan şişesi, süt kabı, basınçlı boru ve kasada kullanılır. Şişe ve bidon için kullanılan şişirme kalıplama sınıfı (blow molding, BM) fiyat tablolarında ayrı satır olarak izlenir.
• LDPE (low-density polyethylene, düşük yoğunluklu polietilen) uzun yan dallar taşır. Yumuşak ve şeffaftır. Streç film, kaplama ve kablo yalıtımında kullanılır.
• LLDPE (linear low-density polyethylene, doğrusal düşük yoğunluklu polietilen) etilenin az miktarda bütilen, heksen ya da okten gibi bir ko-monomerle polimerleştirilmesiyle elde edilir. Kısa ve düzenli yan dallar taşır. Delinmeye dayanıklı ince film yapılabildiği için ambalaj filminde en çok kullanılan türdür. Fiyat raporlarındaki "LLDPE butene" ifadesi, bütilen ko-monomerli standart film sınıfını anlatır.

Polipropilende ayrım farklıdır. Propilenin her biriminde zincirden dışarı uzanan bir metil grubu bulunur. Katalizör bu grupların hep aynı tarafa dizilmesini sağlarsa (izotaktik yapı) malzeme sert ve ısıya dayanıklı olur.

• Homopolimer PP yalnızca propilenden oluşur. Elyaf, çuval, rafya ve ince cidarlı kaplarda kullanılır.
• Random kopolimer PP zincire rastgele az miktarda etilen katar, daha şeffaftır ve gıda kabında tercih edilir.
• Impact (darbe) kopolimer PP sert PP matrisinin içine kauçuksu bir etilen-propilen fazı dağıtır. Soğukta kırılmaz. Tampon, akü kutusu ve beyaz eşya parçalarında kullanılır.

Ailenin yüksek değerli bir ucu da vardır. POE (polyolefin elastomer, poliolefin elastomer) metalosen katalizörlerle üretilen, kauçuk gibi esneyen bir kopolimerdir. Güneş paneli kapsülleme filmi ve otomotiv parçalarında kullanılır. Aynı aileden olsa da fiyatı, üreticileri ve rekabet yapısı sıradan PE'den ayrıdır.

PET, PVC ve polistiren ise poliolefin değildir. PET bir polyesterdir, PVC zincirinde klor taşır ve fiyat dinamikleri ayrıdır.

Polimerizasyon, katalizör ve proses lisansları

Poliolefin üretiminin özü katalizördür. LDPE dışındaki türlerin çoğu Ziegler-Natta katalizörleriyle, daha yeni nesil metalosen katalizörlerle ya da özellikle HDPE'de krom bazlı Phillips katalizörleriyle üretilir. Ziegler-Natta katalizörü titanyum bileşiklerine dayanır. Metalosen katalizörü tek tip aktif merkez taşıdığı için zincir uzunluklarını daha dar bir aralıkta tutar ve filmde daha iyi şeffaflık ve dayanım verir. LDPE ise katalizörsüz, çok yüksek basınç altında serbest radikal yöntemiyle üretilir.

Üretim gaz fazı, bulamaç (slurry) ya da çözelti reaktörlerinde yapılır. Reaktörden çıkan toz ekstrüderde katkılarla karıştırılıp granüle dönüştürülür ve piyasada alınıp satılan ürün bu granüldür.

Bu teknolojiler büyük ölçüde birkaç lisansçının elindedir ve lisans geliri kimya şirketleri için ayrı bir kazanç kalemidir. LyondellBasell'in Spheripol prosesi, şirketin lisans duyurularına göre 33 milyon ton/yılın üzerinde lisanslı kapasiteyle en yaygın PP teknolojisidir (2025). LyondellBasell 2025'te Spheripol ve Lupotech T lisanslarını Çin'de SHCCIG Yulin gibi projelere verdi. Gaz fazı PE'de Dow'a bağlı Univation, Unipol prosesini ve metalosen katalizörlerini satar. Lisans pazarının tarihçesi de yoğunlaşmayı gösterir. INEOS'un 2005 tarihli halka arz belgesinde aktardığı Nexant verisine göre Innovene gaz fazı teknolojisi 2004'te dünya LLDPE ve HDPE kapasitesinin %15'inde kullanılıyordu ve Unipol'un ardından ikinci sıradaydı. Lisansçı, Çin'deki kapasite dalgasından fiyat baskısına rağmen para kazanan ender oyunculardandır.

Hammadde rotaları ve maliyet eğrisi

Polietilenin monomeri etilen, polipropilenin monomeri propilendir. Bu iki monomer dört ana rotadan gelir ve rotalar arasındaki maliyet farkı poliolefin ekonomisinin büyük kısmını açıklar.

Etan krakeri

ABD ve Orta Doğu'da etilen çoğunlukla doğal gazdan ayrılan etanın buharla parçalanmasıyla üretilir. LyondellBasell'in 2025 yılı 10-K dosyasına göre ABD'de etilen üretiminin %90'a kadarı etan gibi doğal gaz sıvılarıyla yapılabilir. Etan krakeri neredeyse yalnız etilen verir, propilen yan ürünü azdır.

Nafta krakeri

Avrupa, Japonya, Kore ve Çin'in bir kısmında hammadde petrolden gelen naftadır. Nafta krakeri etilenle birlikte bol miktarda propilen, bütadien ve aromatik de üretir. LyondellBasell'e göre Avrupa'da nafta ihtiyacının yarısına kadarı LPG gibi hammaddelerle ikame edilebilir (2025).

Kömür ve metanol

Çin'de kömürden metanol, metanolden olefin üreten tesisler (CTO ve MTO) bulunur. Bu rotanın maliyeti petrolden çok kömür fiyatına bağlıdır. China Coal Energy gibi devlet kömür grupları PE ve PP'yi ayrı bir iş kolu olarak üretir. Dragonomi'nin 29 Ekim 2025 tarihli China Coal Energy notuna göre kömür kökenli PE ve PP üretimi 2025'in üçüncü çeyreğinde düşen kömür fiyatlarının desteğiyle kârlıydı (China Coal Energy, kömür ve kimya kârları). Kömür maliyetinin nasıl oluştuğu termal kömür maddesinde anlatılır.

PDH

PDH (propane dehydrogenation, propan dehidrojenasyonu) propanın hidrojenini alarak doğrudan propilen üretir. Rota yalnız PP'ye hizmet eder ve propan fiyatına bağlıdır. Çin'de PDH kapasitesi SunSirs verisine göre Haziran 2025'te 23,43 milyon ton/yıla ulaştı ve yıl sonunda 25 milyon tonu aşarak ülkenin propilen kapasitesinin yaklaşık %32'sini oluşturdu.

Aynı hafta, üç rota

Maliyet eğrisi soyut bir şekil gibi anlatılır ama haftalık fiyat raporları onu işaretli rakamlarla gösterir. Argus'un 3 Ekim 2025 tarihli küresel PE bültenine göre o hafta Asya'da nafta krakerinin marjı ton başına eksi 209 dolardı. Aynı hafta propan krakeri ton başına artı 5, etan krakeri artı 115 dolar kazanıyordu. ABD'de etan krakeri marjı libre başına 5,13 sent artıdayken propan krakeri eksi 1,6, bütan krakeri eksi 3,82 sentteydi. Yani aynı ürünü üreten üç rotadan biri kâr, biri başabaş, biri zarar yazıyordu. Aynı bültende Mont Belvieu etanı galon başına 28,75 sent, ABD Eylül etilen sözleşmesi libre başına 31 sent (üst üste ikinci düşüş), Japonya teslim nafta ise ton başına 579,25 dolardı.

Fiyat eğrinin sağındaki nafta krakerine göre oluşur. Nafta krakeri zarar ederken bile çalışıyorsa polimer fiyatı onun nakit maliyetinin çok altına inemez. Kalıcı zarar ise krakeri kapanmaya ya da hammadde değiştirmeye zorlar. Avrupa ve Kore'deki kapanışlar bu eğrinin sonucudur. Nafta fiyatının arkasındaki petrol hareketleri petrol piyasası verileri, etanın bağlı olduğu gaz fiyatları ise Henry Hub, TTF ve JKM maddelerinde izlenir. Rotaların sıralanma mantığı maliyet eğrisi maddesinde ayrıntılıdır. Argus'a göre Kuzeydoğu Asya nafta krakerinin nakit marjı Kasım 2022'de ton başına eksi 335 dolarla dibe vurmuştu, yani 2025'teki zarar uzayan bir dip dönemidir.

Entegrasyon da maliyetin parçasıdır. LyondellBasell, Avrupa'da PE için gereken etilenin tamamını ve PP için gereken propilenin yaklaşık %60'ını kendi tesislerinde üretir (10-K, 2025). Monomeri dışarıdan alan bir polimer üreticisi, monomer fiyatı yükseldiğinde marjını doğrudan kaybeder.

Fiyat nasıl oluşur

Poliolefinler çoğunlukla aylık sözleşmelerle ve spot piyasada satılır. Üretici ay başında bir zam ya da indirim ilan eder. Buna nomination (fiyat ilanı) denir. Alıcılarla pazarlık sonunda ayın uzlaşı fiyatı belirlenir. İlan edilen zamın tamamı çoğu zaman uzlaşıya yansımaz. Spot piyasada ise ihracat kargoları günlük fiyatlarla el değiştirir. Fiyat ajansları (Argus, ICIS, S&P Global Platts, ChemOrbis) bu fiyatları toplayıp endeks yayımlar.

Birimler bölgeye göre değişir. ABD'de fiyat ve zam ilanları sent/libre, Asya ve Avrupa'da dolar ya da euro/ton ile verilir. Bir ton yaklaşık 2.204,6 libre olduğu için 1 sent/libre, ton başına yaklaşık 22 dolara denk gelir.

Sözleşme uzlaşısı ve PTI

ABD'de yıllarca aylık sözleşme uzlaşısı yurt içi fiyatın ölçüsüydü. Argus, 1 Temmuz 2024'te buna bir alternatif olarak Polyethylene Transaction Index'i (PTI) başlattı. Argus metodolojisine göre endeks HDPE şişirme, LLDPE bütilen ve LDPE sınıflarını kapsar. Üç girdiye dayanır. Bunlar ihracat FAS spot fiyatlarının ortalaması, önceki ayın Argus endeksi ve Amerikan Kimya Konseyi'nin (ACC) bildirdiği yurt içi ve ihracat satışları oranıdır. Endeks iskonto, prim iadesi (rebate) ve benzeri fiyat düzeltmelerini içermez. Vagon hacminde alan büyük alıcıya yurt içi birinci kalite reçine satışının değerini temsil eder ve ayın ilk iş günü yayımlanır. Argus kuruluş gerekçesi olarak ikili rebate anlaşmalarını ve gecikmeli uzlaşıyı gösterdi.

Bu gecikme gerçekten uzundur. Argus'un 3 Ekim 2025 tarihli PE bülteninde Eylül sözleşmeleri ancak o gün dolaşmaya başlıyordu. En az dört büyük üretici yatay uzlaşmış, bir üretici hâlâ uzlaşmamıştı. Bu nedenle ABD sözleşme serisinin son noktası çoğu zaman geçicidir.

İskonto ve rebate mekaniği

Liste fiyatı ile gerçekleşen fiyat arasındaki fark büyük ölçüde rebate sisteminden doğar. Rebate, alıcının yıllık alım hacmine bağlı olarak yıl sonunda geri ödenen tutardır. Eylül 2025 boyunca ABD ve Kanada'da yurt içi spot fiyatlar sınıfa göre libre başına 1-3 sent düştü. Distribütörler sözleşmelerin çok altındaki seviyelerden doğrudan üreticiden spot alım yapıyordu. Üretici bu spot hacmi yıl sonu rebate hacim toplamına saymayı kabul ediyor, ama rebate'i spot alıma uygulamıyordu. Yani alıcı, ucuz spot tonla yıllık hacim eşiğini doldurup sözleşme tonundaki iadeyi koruyabiliyor. Sent cinsinden iskonto büyüklüğü kamuya açık kaynaklarda rakamlanmıyor, bu yüzden analistler marjı ilan fiyatıyla değil, gerçekleşen net fiyatla ölçmeye çalışır.

Sınıf ve bölge farkları

"Polietilen fiyatı" tek bir sayı değildir. Argus'un 3 Ekim 2025 tarihli PE bülteninde Ağustos 2025 sözleşme göstergeleri LDPE için 54, LLDPE bütilen için 49, HDPE şişirme için 50 sent/libreydi. Aynı bültende Eylül PTI değerleri LDPE için 60, LLDPE için 51, HDPE şişirme için 50 sent/libre olarak verildi. Aylık değişimler geri sarılarak Ağustos endeksi bulunduğunda PTI ile sözleşme arasındaki fark LDPE'de yaklaşık 7, LLDPE'de yaklaşık 5, HDPE şişirmede yaklaşık 1 sent/libre çıkıyor. Bu türetilmiş bir hesaptır ve endeks dönem eşleşmesi yaklaşıktır. Yine de PTI'nin sözleşmenin yerini tutan tek bir gösterge olmadığı, aradaki farkın sınıfa göre değiştiği açıkça görülüyor.

İhracat tarafında da sınıflar ayrışır. Argus'a göre Ekim 2025 başında ABD ihracat FAS Houston torbalı fiyatları LDPE film için ton başına 970-992, LLDPE bütilen için 750-794, HDPE şişirme için 772-816 dolardı. ABD ihracatında LDPE, LLDPE'ye göre ton başına yaklaşık 200 dolar prim taşıyordu. Aynı tarihte Çin'e teslim (CFR) LLDPE bütilen 840-870, Güneydoğu Asya vergili LLDPE 860-900 dolardı. Çin CFR LLDPE ile ABD FAS LLDPE arasındaki fark ton başına yaklaşık 65-100 dolardı. Bu fark navlun ve sigorta maliyetine yakındır, yani ABD'den Çin'e ihracat arbitrajı neredeyse kapanmıştı.

Entegre marj

Üreticinin kârını ölçen sayı polimer fiyatının kendisi değil, entegre marj adı verilen farktır. Entegre marj, bir ton polimer fiyatından o tonu üretmek için gereken etan ya da nafta maliyetinin çıkarılmasıyla bulunur. Varsayımsal bir örnekle hesap şöyle işler. PE ton başına 1.000 dolara satılsın ve bir ton PE için yaklaşık bir ton etilen gereksin. Etileni piyasadan ton başına 700 dolara alan üreticinin brüt farkı 1.000 eksi 700, yani 300 dolardır. Etileni kendi krakerinde ton başına 350 dolarlık etan maliyetiyle üreten üreticinin farkı ise 1.000 eksi 350, yani 650 dolardır. Aradaki 350 dolar, entegrasyonun ve ucuz etanın getirdiği avantajdır. İşletme ve enerji giderleri bu farktan ayrıca düşülür. Yalnızca PE ile etilen arasındaki farka bakmak, etan ucuzluğunun yarattığı yapısal avantajı gizler.

Arz fazlası ve uzayan döngü dibi

Argus'un 2 Şubat 2026 tarihli değerlendirmesine göre son beş yılda küresel PE kapasitesi 21 milyon ton arttı (yıllık bileşik %3,8), PE talebi ise yılda %1,9 büyüdü. PP'de kapasite 24 milyon ton arttı (yılda %5'in üzerinde), talep %2,2 büyüdü. Sonuçta 2025'te küresel işletme oranı PE'de %77'ye, PP'de %75'e geriledi. Dragonomi'nin Ağustos 2024 tarihli notuna göre 2019-23 döneminde küresel yeni plastik kapasitesinin yarıdan fazlasını Çinli üreticiler devreye soktu (Plastik, Çin net ihracatçıya dönüştü).

LyondellBasell yönetimi 30 Ocak 2026 telekonferansında sektör marjlarının tarihsel ortalamanın %45 altına indiğini söyledi. Yönetime göre küresel etilen kapasitesinde kapanma ve kalıcı durdurmalar 23 milyon tonu aştı. Çin'in "anti-involution" adı verilen aşırı rekabet karşıtı politikaları bu rakama dahil değildir (LYB, dördüncü çeyrek telekonferansı).

Argus'un Aralık 2025 değerlendirmesine göre 2026'nın ikinci yarısında ABD'de yaklaşık 2 milyon ton/yıl, Asya'da 2026 boyunca yaklaşık 4 milyon ton/yıl yeni PE kapasitesi bekleniyor. En büyüğü Teksas Orange'daki Golden Triangle Polymers'tır. CPChem'in %51, QatarEnergy'nin %49 sahip olduğu proje 2,08 milyon tonluk bir etan krakeri ve 2 milyon tonluk HDPE kapasitesinden oluşur. Sektör basınına göre 8,5 milyar dolarlık bütçe Kasım 2022'deki yatırım kararından beri değişmedi. Mart 2026 itibarıyla tesis devreye alma aşamasına giriyordu ama ticari üretim tarihi teyit edilmemişti. Kamuya açık haberlerde maliyet aşımı ya da gecikme kaydı yok, belirsizlik takvimin ayrıntısında. Wood Mackenzie'ye göre çıktı ağırlıkla ihraç edilecek. Argus'a göre Çin kendine yeterliliğe yaklaştıkça bu arz zor eriyecek.

ABD, ihracatçı ama fiyat alıcı

ABD, ucuz etan sayesinde dünyanın en büyük PE ihracatçılarından biri hâline geldi. Argus'un ACC verisine dayanan Aralık 2025 hesabına göre ihracat, ABD PE satışlarının 2022'de %39'unu, 2025'in Ocak-Kasım döneminde %48'ini oluşturdu. Üretimin yüzdesi olarak bakıldığında ihracat payı 2013'te %20 iken 2024'te %47'ye çıktı. 2023-2025 arasında Shell, Baystar, Nova ve Dow'un toplam 3,3 milyon ton/yılın üzerinde yeni kapasitesi devreye girdi. ChemOrbis Aralık 2025'te yıllık ABD PE ihracatında 15 milyon tonun üzerinde bir rekor bekliyordu, Çin'e sevkiyat ise %30 azalmıştı.

Üretimin neredeyse yarısı ihraç edildiğinde ABD'deki fiyat marjinal ihracat tonunun net gelirine bağlanır. PTI'nin ihracat spot fiyatını formülüne katması bu yüzdendir. İhracat arbitrajı kapandığında fazla ton yurt içine döner ve spot fiyatı aşağı çeker.

İhracatın kârlılığı düşük. Dow yönetimi 29 Ocak 2026 telekonferansında PE ihracat marjlarının sıfıra yakın seyrettiğini, buna rağmen Dow'un Kuzey Amerika kapasitesinin %30-40'ının ihracata gittiğini söyledi (Dow, dördüncü çeyrek telekonferansı). Kraker yüksek doluluk oranında çalışınca sabit maliyet daha fazla tona yayılır. Fazla tonun yurt içinde satılmaya çalışılması ise yurt içi fiyatı bozar. ABD ihracatçısı bu yapı içinde dünya fiyatını belirleyen değil, kabul eden taraftır.

Çin'de PP ihracatı, PE ithalatı

Çin'in bütün poliolefinlerde fazla verdiği varsayımı yanlıştır. İki ürün ters yönde ilerliyor.

PP'de Çin artık net ihracatçıdır. SunSirs'e göre Çin'in 2025 PP üretimi 39 milyon tonu aştı (%14 artış) ve yıl içinde 5,355 milyon ton yeni kapasite devreye girdi. Argus'a göre Çin PP işletme oranı 2020'de %92 iken 2024'te %78'e indi ve 2027'de %70'lik bir dibe inmesi bekleniyor. S&P Global'e göre ihracat 2024'te yaklaşık 2,5 milyon ton oldu ve Eylül 2025 itibarıyla 2025 için 3 milyon tona yaklaşması bekleniyordu. ChemOrbis'e göre Mart-Mayıs 2025'te ihracat ithalatı geçti. Başlıca alıcılar Vietnam (%17), Bangladeş (%7,4) ve Endonezya (%6,4) oldu.

PE'de ise Çin hâlâ ithalatçıdır. Mysteel'in tahminine göre Çin PE kapasitesi 2025'te yaklaşık %17 artarak 41,84 milyon ton/yıla ulaştı. Plan listelerinde 2026 için 5,7 milyon ton, 2027 için 8,3 milyon ton ek kapasite var. Buna rağmen Wood Mackenzie, Çin'in etilen ve türevlerinde 2035'e kadar açık vermeye devam edeceğini öngörüyor. SunSirs 2025 ithalat toplamını yaklaşık 13,41 milyon ton olarak verdi, bu da yıllık bazda %3,21'lik bir düşüştür.

Genel eğilim yine de net. Dragonomi'nin 20 Kasım 2025 notuna göre Çin'in PE ve PP dahil 16 temel petrokimya ürünündeki ithalatı 2020 sonrasında yaklaşık %33 azaldı (Petrokimya, Çin ithalatında kırılma). Ülkede PE'deki ana iş hâlâ yerli ikame, PP'deki ana iş ise ihracattır.

PP fiyatının tabanını Çin'de PDH belirler. Marjinal tonun propileni çoğu zaman ithal propandan gelir. Bu nedenle PP ile propan arasındaki fark, Çin PP üreticisinin net gelirinin gerçek tabanıdır. Kayıtlı 13,31 milyon tonluk PDH planının yalnızca 8-9 milyon tonunun gerçekleşmesi bekleniyor. Argus'a göre PDH zararları 2024 başında ton başına 500 yuanın üzerindeydi ve Mayıs 2024'te 100 yuanın altına daraldı.

Yerli ikame ailenin yüksek marjlı köşesine de uzanıyor. Dragonomi'nin 14 Nisan 2026 notuna göre etan bazlı üretici Satellite Chemical, Lianyungang'da POE pilot tesisi için çevre onayı aldı ve POE'yi yeni nesil malzeme büyüme ayağı olarak sunuyor (Satellite Chemical, yeni nesil malzeme yatırımları).

Avrupa ve Kore'de kapanışlar ve satışlar

Maliyet eğrisinin sağ ucundaki bölgeler kapasite kapatıyor. S&P Global'in 2026'nın ilk yarısına ait kimya eğilimleri değerlendirmesine göre Avrupa'da Nisan 2024'ten bu yana yedi buhar krakeri kalıcı olarak kapatıldı ya da kapatılma kararı aldı. 2027 sonuna kadar toplam etkinin yaklaşık 4,5 milyon ton/yıl etilen, 2,3 milyon ton propilen ve 430 bin ton bütadien olması bekleniyor. S&P Global'e göre yapısal fazla buna rağmen 1-1,5 milyon ton düzeyinde kalıyor, çünkü INEOS'un 1,45 milyon tonluk Project One krakeri 2026 sonu ile 2027 başı arasında devreye girecek.

Avrupa'da el değiştiren varlıkların alıcısı bir yeniden yapılandırma yatırımcısıdır. LyondellBasell 2025'te Fransa'daki Berre, Almanya'daki Münchsmünster, Birleşik Krallık'taki Carrington ve İspanya'daki Tarragona tesislerini AEQUITA'ya satmayı kabul etti. 10-K'ya göre tesisler şirketin Avrupa, Asya ve Uluslararası olefin ve poliolefin kapasitesinin yaklaşık %25'idir ve işlemin 2026'nın ikinci çeyreğinde tamamlanması bekleniyor. SABIC ise Tadawul bildirimine göre Ocak 2026'da Geleen, Gelsenkirchen, Genk ve Teesside tesislerini kapsayan Avrupa petrokimya işini yine AEQUITA'ya satmayı duyurdu. Etiket kapasitesi 4,05 milyon ton, açıklanan geliri 3,5 milyar dolar olan işin kurumsal değeri yaklaşık 500 milyon dolardır, yani gelirin yaklaşık yedide biri. Erken dönem kısıntılar Dragonomi'nin Ağustos 2024 notunda izlenebilir (Petrokimya, kapasite kısıntıları).

Kore'de ise kapanış devlet eliyle yürüyor. S&P Global'e göre Kore Sanayi Bakanlığı 20 Ağustos 2025'te nafta krakeri kapasitesini 2,7-3,7 milyon ton/yıl azaltma hedefi koydu. Dragonomi'nin aktardığı 4 Nisan 2026 tarihli Morgan Stanley notuna göre LG Chem, Yeosu'daki 800 bin ton/yıllık 2 numaralı nafta krakerini kapattı.

2026 Hürmüz şoku

28 Şubat 2026'da başlayan ABD-İran tırmanması poliolefin piyasasını iki ayrı kanaldan vurdu. Orta Doğu'nun PE ihracatı kesilirken Asya'nın nafta bazlı krakerleri de hammaddesini kaybetti.

Birinci kanal ihracat kaybıdır. ICIS'in 4 Mart 2026 değerlendirmesine göre Orta Doğu küresel PE kapasitesinin yaklaşık %15'ini taşır ve bölgeden 2025'te 12,5 milyon tonun üzerinde PE ihraç edildi. Bölge PE kapasitesinin yaklaşık %84'ü deniz yolu ihracatı için Hürmüz Boğazı'na bağımlıdır. İstisna, PE'yi karadan batı kıyısındaki limanlara taşıyabilen doğu Suudi tesisleridir. Argus'un 25 Mart 2026 değerlendirmesi ise normalde yılda yaklaşık 14 milyon ton PE'nin boğazdan geçtiğini söylüyor. İki kurum farklı şeyleri ölçüyor. ICIS gerçekleşen bölge ihracatını, Argus ise boğazdan normal koşullarda geçen akışı veriyor.

İkinci kanal naftadır. ICIS ve Argus'a göre 28 Şubat ile 5 Mart arasında Hürmüz'den yalnızca iki nafta tankeri geçti. Boğaz günde yaklaşık 1,2 milyon varil nafta taşır ve bunun %72'si Kuzeydoğu Asya'ya gider. Kore naftasının %54'ü Hürmüz'den gelir. Dragonomi'nin 4 Nisan 2026'da aktardığı Morgan Stanley notuna göre nafta rafinaj marjı Brent üzerinden ton başına yaklaşık 108 dolardan 400 doların üzerine çıktı (Petrokimya, Asya plastik krizi). Marjın nasıl okunduğu rafineri marjı maddesinde anlatılır. Kore'de YNCC iki krakerinde mücbir sebep (force majeure, sözleşme yükümlülüğünü askıya alan olağanüstü durum bildirimi) ilan etti ve işletme oranlarını %66'ya indirdi. Morgan Stanley'ye göre Çin krakerlerinin kömür ve metanol payı, nafta bağımlılıklarını Kore ve Japonya'dakilerden düşük tutuyor.

Fiyat tepkisi hızlıydı. Morgan Stanley'ye göre Mart ortasında Kuzey Amerika etilen fiyatı Şubat sonuna göre %24, PP %25 arttı. Dow Kuzey Amerika'da PE için Mart ve Nisan'da toplam 25 sent/libre (ton başına yaklaşık 551 dolar), LyondellBasell üç ayda toplam 35 sent/libre (ton başına yaklaşık 772 dolar) zam ilan etti. Bunlar fiyat ilanıdır, uzlaşı gecikmesi ve rebate düzeni yüzünden gerçekleşen fiyat ilanın altında kalabilir.

Mücbir sebep nasıl okunur

Morgan Stanley'nin 13 Mart 2026 takibine göre 12 Mart itibarıyla küresel etilen kapasitesinin %3,9'u ve propilen kapasitesinin %3,2'si mücbir sebep altındaydı, Güneydoğu Asya'da bu oran etilende %20,4'e çıkıyordu. Aynı takipte türev ürünlerde oran çok daha düşüktü. Küresel PE kapasitesinin %1,4'ü, PP kapasitesinin %1,0'ı mücbir sebep altındaydı. Singapur'da TPC 9 Mart'ta, Formosa Plastics 12 Mart'ta ilan yaptı. Dragonomi'nin aktardığı 4 Nisan tarihli notta ise küresel PE kapasitesinin yaklaşık %50'sinin ya doğrudan devre dışı ya da hammadde yetersizliği nedeniyle kısıtlı olduğu belirtiliyor. PE'deki %1,4 ile %50 arasındaki uçurumun nedenleri açıktır. Tarihler farklıdır, mücbir sebep resmî bir sözleşme bildirimidir, hammadde kısıtı ise ilansız kısıntıları da kapsar ve "kısıtlı" tam duruş demek değildir.

İlanın kendisi de her zaman üretim kaybı anlamına gelmez. LyondellBasell'in Avrupa bağlı ortaklıkları Basell Sales & Marketing ve Rotterdam Olefins & Polyolefins, Mart 2026'da "pazar belirsizliği ve hammadde teminindeki güçlükler" gerekçesiyle poliolefin satışlarında mücbir sebep ilan etti. Morgan Stanley, Hollanda medeni hukuku ve sözleşmelerdeki maddeler nedeniyle fiziksel etkinin sınırlı kalabileceğini not etti. İlan burada üretim kaybından çok sözleşme pozisyonunu korur. Freshfields'in hukuk analizine göre kısmi arzda satıcı elindeki tonu alıcılar arasında makul biçimde tahsis etmelidir, haksız tahsis olayın kontrol dışı olduğu savını zayıflatabilir. Tahsis yüzdeleri kamuya açıklanmadığı için bir ilanın gerçek hacim etkisi ancak sonraki çeyreğin satış hacminden okunabilir.

Kriz, yeni bir Orta Doğu kapasitesinin devreye girişine denk geldi. XRG ve OMV'nin 31 Mart 2026 açıklamasına göre iki şirket Borouge Plc ile Borealis'in birleşmesini ve Nova Chemicals'ın satın alınmasını tamamladı. Ortaya çıkan Borouge Group International'da ADNOC ve OMV'nin her biri %46,94 paya sahip ve grubun toplam etiket kapasitesi 13,6 milyon tondur. Ruwais'teki 1,4 milyon tonluk Borouge 4 PE kapasitesinde ilk üretim Nisan 2026 başında planlanıyordu ve bu tonların ihracat rotası da Hürmüz'den geçiyor.

Hammadde politikası ve ticaret kuralları

Poliolefin maliyetini yalnız piyasa değil, devlet kararları da belirliyor. 2025-2026'da ABD, Suudi Arabistan, Çin ve Hindistan'dan gelen kararlar öne çıktı.

ABD etan lisansı

S&P Global ve OPIS verilerine göre Çin, ABD etanına uyguladığı %125'lik misilleme tarifesini Nisan 2025 sonunda kaldırdı. Ardından ABD Ticaret Bakanlığı'na bağlı BIS devreye girdi. Enterprise Products 23 Mayıs 2025'te bilgilendirildi ve durumu 29 Mayıs'ta 8-K bildirimiyle açıkladı. BIS gerekçe olarak Çin'de askerî son kullanım riskini gösterdi. Energy Transfer aynı şartı 3 Haziran'da öğrendi. Fiziksel etki ani olmadı. Argus ve OPIS'e göre iki VLEC (çok büyük etan taşıyıcısı) 23 ve 28 Mayıs'ta Satellite Chemical'ın Lianyungang tesisine doğru yola çıkmıştı ve Satellite'in üniteleri normal oranda çalıştı. EIA 2026 ABD etan ihracatı tahminini %51 kısarak günde 310 bin varile indirdi. Asıl kalıcı sonuç yatırım tarafında görüldü. Hydrocarbon Processing'in Ekim 2025 haberine göre Satellite'in üçüncü faz etilen ünitesini durdurduğu ve Pekin'in ABD etanına bağımlılığın yarattığı kaldıraçtan çekindiği bildirildi. Bu dönem, etan riskinin maliyetten çok yatırım kararlarına yansıyabildiğini gösterdi.

Suudi etan fiyatı

Orta Doğu'nun maliyet avantajı piyasa fiyatından değil, devletin belirlediği hammadde fiyatından gelir. S&P Global ve Argus'a göre Aramco 1 Ocak 2025'ten itibaren etan fiyatını milyon BTU başına 2,50 dolardan 3,00 dolara (%20), metan fiyatını 1,75 dolardan 2,15 dolara çıkardı. Bundan önceki artış 2024'teydi. Etan o zaman 1,75 dolardan 2,50 dolara yükselmişti (%43) ve bu 2016'dan beri ilk değişiklikti. SABIC, artışın Suudi bağlı ortaklıklarındaki yıllık satış maliyetini yalnızca yaklaşık %1 artıracağını açıkladı. Mont Belvieu etanı 2025 başında galon başına 25,4-28 sent, yani milyon BTU başına yaklaşık 3,85-4,25 dolardı. Suudi etanı böylece ABD etanının yaklaşık %22-29 altında kalıyor. Avantaj sürüyor ama artık neredeyse bedava değil. %20'lik artışın toplam maliyete %1 yansıması da etan kaleminin SABIC maliyetindeki payının küçüklüğünü gösteriyor.

Çin'de nafta vergisi ve ihracat KDV iadesi

S&P Global CERA, Ocak 2026 değerlendirmesinde 2026'nın ilk çeyreğinden itibaren yurt içi nafta satışlarına ton başına 2.105 yuan tüketim vergisi ve 200-250 yuan ek yükümlülük uygulanmasını bekliyordu. Etilen ve aromatik üretiminde kullanılan nafta için "önce vergi, sonra iade" mekanizması öngörülüyordu. CERA'ya göre iade 3-6 ay, GL Consulting'e göre 6-12 ay sürebilir. Bu süre, entegre olmayan bir kraker için doğrudan işletme sermayesi maliyetidir. Şubat 2026 başı itibarıyla resmî belge yayımlanmamıştı. LyondellBasell yönetimi 30 Ocak 2026 telekonferansında bu vergiyi entegre olmayan üreticileri baskılayan önlemler arasında saydı.

Dow yönetimi 29 Ocak 2026 telekonferansında Çin'in Nisan 2026'da kimya ihracatındaki KDV iadesini kaldıracağını ve bunun maliyet avantajı olmayanların ucuz ihracatını sınırlayabileceğini söyledi. Değişikliğin PE ve PP'ye etkisi kapsamdaki ürün listesine bağlıdır. Mekanizma ihracat vergi iadesi maddesinde anlatılır.

Hindistan ve Türkiye

Hindistan 12 Kasım 2025'te PE ve PP'yi de kapsayan 14 BIS kalite kontrol emrini kaldırdı. Fiilen ticaret engeli olan bu emirlerin kalkması, Argus'a göre Çin'in Hindistan'a PP ve HDPE ihracatını artıracak.

Türkiye ise poliolefinde büyük ölçüde ithalatçıdır. PAGEV raporları ülkenin PP, HDPE ve LDPE'de ithalata yüksek oranda bağımlı olduğunu gösteriyor. Yerli üretimde SOCAR'ın %51 hissesine sahip olduğu Petkim öne çıkar. Türk plastik işleyicileri için dünya fiyatı, navlun ve kur, yerli üreticinin fiyatından daha belirleyicidir.