Petrokimya — Naftadan plastiğe zincir

Petrokimya (İngilizce petrochemicals, petrol kimyası), ham petrol ve doğal gazdan gelen nafta, etan ve LPG gibi hammaddelerin etilen, propilen ve benzen gibi temel kimyasallara, bunların da plastik, sentetik lif, kauçuk ve deterjan hammaddelerine dönüştürüldüğü sanayi koludur. Ambalajdan otomotive, tekstilden inşaata kadar imalat zincirlerinin çoğunun başında yer alır. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 2017 verisine dayanan hesabına göre dünya petrol talebinin yaklaşık %14'ünü tüketir, IEA'nın 2025 projeksiyonlarında da petrol talebi artışının baskın kaynağıdır. Dragonomi yazılarında Çin'in kapasite dalgası, Avrupa ve Asya'daki tesis kapanışları, nafta ve etilen marjları ile Sinopec, Dow ve BASF gibi şirketlerin sonuçları bağlamında sık geçer.

Nasıl çalışır

Petrokimya zinciri üç halkadan oluşur. İlk halkada hammadde vardır. Bu, rafineriden gelen nafta ya da doğal gaz işleme tesislerinden gelen etan, propan ve bütan gibi hafif hidrokarbonlardır. İkinci halkada hammadde büyük tesislerde parçalanır ya da dönüştürülür ve temel kimyasallar elde edilir. Üçüncü halkada temel kimyasallar polimerlere ve ara ürünlere işlenir. Plastik granül, elyaf, sentetik kauçuk, çözücü ve deterjan hammaddesi bu halkadan çıkar.

Polimerleşme üçüncü halkanın temel işlemidir. Monomer denen küçük moleküller katalizör yardımıyla binlerce birimden oluşan uzun zincirlere bağlanır. Etilen polietilene, propilen polipropilene böyle dönüşür ve granül olarak plastik işleyicilere satılır. Zincirin yukarısındaki temel kimyasallar ve standart polimerler emtia gibi fiyatlanır ve arz-talep döngüsüne bağlıdır. Aşağıya inildikçe ürünler müşteriye özgü hâle gelir ve fiyat rekabeti azalır. Bir petrokimya şirketini değerlendirirken ilk soru, zincirin hangi halkasında durduğudur.

IEA sektörü yedi birincil kimyasal üzerinden tanımlar. Bunlar etilen, propilen, benzen, toluen, karışık ksilenler, amonyak ve metanoldür. Etilen ve propilen olefin ailesindendir, yani çift bağ taşıyan ve kolayca uzun zincirler kuran küçük moleküllerdir. Benzen, toluen ve ksilenler halkalı yapıdaki aromatik bileşiklerdir ve kısaca BTX diye anılır. IEA hafif olefinleri ve BTX'i birlikte yüksek değerli kimyasallar (HVC, high-value chemicals) olarak sınıflar. Yatırımcı açısından tartışmanın merkezinde olefin ve aromatik zinciri durur.

Buhar krakingi

Zincirin merkezinde buhar krakeri (steam cracker) durur. Hammadde buharla karıştırılır ve fırın borularında yaklaşık 850 °C'ye ısıtılır. Gaz borularda genellikle saniyenin onda biri ile yarısı arasında, yani yüzlerce milisaniye kalır. Bu kısa sürede uzun hidrokarbon zincirleri kırılır, etilen ve propilen gibi küçük moleküller oluşur. Fırından çıkan gaz, tepkimenin sürmemesi için ısı eşanjörüyle ya da söndürme yağıyla anında soğutulur. Ardından kompresörler ve damıtma kolonları ürünleri birbirinden ayırır.

Buhar, hidrokarbonun kısmi basıncını düşürerek kok, yani karbon birikintisi oluşumunu azaltır. Yine de borularda kok birikir ve fırınlar birkaç ayda bir durdurulup buhar ve havayla temizlenir, buna kok yakma (decoking) denir. Etilen ana ürün olduğu için krakerler çoğu zaman etilen krakeri diye anılır ve kapasiteleri yıllık etilen tonajıyla verilir.

Nafta krakerinin en önemli ayarı şiddet (severity) denen parametredir. Şiddet, hammaddenin fırında ne kadar sert parçalandığını anlatır ve pratikte fırın çıkış sıcaklığı ile kalış süresiyle ayarlanır. Yüksek şiddet etilen ve benzen verimini artırır. Düşük şiddet propilen, C4 ve sıvı ürün payını büyütür. Propilen etilenden pahalıyken işletmeci şiddeti düşürerek üretimi propilene kaydırır. Etan krakerinde bu esneklik yok denecek kadar azdır, çünkü etandan çıkan ürünün büyük kısmı zaten etilendir.

Buhar krakingi olefin üretmenin tek yolu değildir. Rafinerilerdeki akışkan yataklı katalitik kraking (FCC) üniteleri yan ürün olarak propilen verir. Propan dehidrojenasyonu (PDH) propandan doğrudan propilen üretir. Çin'de kömürden elde edilen metanol, MTO (methanol-to-olefins, metanolden olefin) üniteleriyle etilen ve propilene çevrilir. Metatez ise etilen ile büteni tepkimeye sokarak propilen üretir.

Nafta ve etan hammaddesi

Nafta, ham petrolün damıtılmasıyla elde edilen ve benzin aralığında kaynayan hafif sıvı hidrokarbon karışımıdır. Hafif nafta 30-90 °C arasında kaynar ve molekül başına 5-6 karbon atomu içerir. Ağır nafta 90-200 °C arasında kaynar ve 6-12 karbonlu moleküllerden oluşur. Hafif ve parafinik nafta buhar krakerine gider. Ağır nafta çoğunlukla katalitik reformere gönderilir ve benzin ile aromatik üretiminde kullanılır. Parafin, düz ya da dallı zincirli doymuş hidrokarbondur ve krakerde en yüksek olefin verimini verir. Petrokimya naftasının kalitesi de parafin oranıyla ölçülür.

IEA'ya göre rafinerilerin ortalama nafta verimi %7 civarındadır, LPG verimi genelde %5'in altında kalır. Nafta rafinerinin ana ürünü değildir, benzin ve dizelin yanında çıkan bir akıştır. IEA'nın 2017 verilerine göre Asya, dünyada petrokimya hammaddesi olarak kullanılan naftanın yaklaşık %60'ını tüketiyordu. Aynı yıl bölgenin doğal gaz sıvısı üretimi günde 1 milyon varil, etan, LPG ve nafta talebi ise günde 8 milyon varilin üzerindeydi. Bölge aradaki açığı Orta Doğu ve Avrupa'dan ithalatla kapatır.

Etan, doğal gazda metandan sonra gelen en hafif hidrokarbondur. Doğal gaz sıvılarının (NGL) fraksiyonlama tesislerinde bileşenlerine ayrılmasıyla elde edilir. IEA'ya göre tüm kimya hammaddesinin yaklaşık üçte biri etandır. Propan ve bütan da aynı sıvılardan ayrılır ve LPG adıyla satılır. Bu iki gaz hem krakerlerde hem de PDH ünitelerinde hammadde olarak kullanılır.

Verim farkı

İki hammadde arasındaki temel fark ürün yelpazesidir. Wanhua Chemical'ın açıkladığı verilere göre etan krakingi %80'in üzerinde, propan krakingi ise %39 etilen verimi sağlar. Naftanın buhar krakinginde tipik verim ağırlıkça %25-35 etilen ve %14-18 propilendir. Geri kalan kısım bütadien içeren C4 akımı, aromatikçe zengin pirolitik benzin, hidrojen ve yakıt gazıdır. IEA'ya göre etan, bir ton yüksek değerli kimyasal için yalnızca yaklaşık 1,2 ton hammadde gerektirir ve aynı miktarda hammaddeden nafta krakerine göre yaklaşık %50 daha fazla HVC çıkarır. Ama ürünün neredeyse tamamı etilendir. Nafta krakeri ise etilen, propilen ve BTX'i dengeli üretir.

Petrol ile gaz arasındaki makas

IEA'ya göre ham petrol dünyada birbirine yakın fiyatlarla işlem görür, doğal gaz fiyatları ise bölgeler arasında 4 kata kadar farklılaşır. IEA hesabında hammadde, rotaya göre bir ton HVC'nin seviyelendirilmiş maliyetinin, yani tesis ömrüne yayılmış ton başı toplam maliyetinin %15-85'ini oluşturur.

Bu farkı izlemenin kaba yolu petrol/gaz oranı denen göstergedir. Brent'in varil fiyatı, Henry Hub doğal gazının milyon Btu (MMBtu) fiyatına bölünür. ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) verilerine göre bir varil ham petrol yaklaşık 5,7-5,8 MMBtu enerji içerir. Oran bu seviyedeyken iki yakıt enerji başına aynı fiyattadır. Oran yükseldikçe gazdan gelen etan, petrolden gelen naftaya göre ucuzlar. EIA'nın Ocak 2026 tarihli Kısa Vadeli Enerji Görünümü'ne göre 2025'te Brent ortalama 69 dolar, Henry Hub 3,53 dolardı. Oran yaklaşık 19,5 eder (69 ÷ 3,53), yani petrol aynı enerji için gazdan yaklaşık 3,4 kat pahalıydı (19,5 ÷ 5,8). EIA'nın 2026 tahminleriyle (56 dolar ve 3,46 dolar) oran yaklaşık 16'ya iner. ABD krakerinin asıl hammadde maliyeti Teksas'taki Mont Belvieu merkezinde oluşan etan fiyatıdır, ama bu fiyat aşağıda anlatılan etan reddi mekanizmasıyla gaz fiyatına bağlıdır. Avrupa krakerleri ağırlıkla nafta, ABD krakerleri ağırlıkla etan kullandığı için oran iki bölge arasındaki rekabetin özetidir.

Olefin ve aromatik zincirleri

Krakerden çıkan her molekülün, şirketi farklı son kullanım pazarlarına bağlayan kendi türev zinciri vardır. Etilen ve propilen gazdır ve uzak mesafeye taşınmaları pahalıdır. Çoğunlukla üretildikleri sahada ya da boru hattıyla bağlı tesislerde polimere çevrilirler. Uluslararası ticaretin büyük kısmı polimer granülü üzerinden yapılır.

Etilen

Etilen dünyada en çok üretilen organik bileşiktir. Arzının yarısından fazlası polietilene (PE) gider. Polietilenin üç ana türü alçak yoğunluklu (AYPE), lineer alçak yoğunluklu (LAYPE) ve yüksek yoğunluklu (YYPE) polietilendir. Natrium Capital'in 2025 hesabına göre Avrupa'da etilenin kabaca üçte ikisi polietilene, %12'si etilen okside, %12'si de etilen diklorüre gider.

Etilen oksit monoetilen glikole (MEG) dönüşür. MEG polyester elyafın ve PET şişenin iki ana hammaddesinden biridir, antifrizde de kullanılır. Etilen diklorür vinil klorür monomerine (VCM), o da PVC'ye çevrilir. Etilbenzen stirene, stiren de polistiren ve ABS gibi plastiklere dönüşür. Etilen fiyatı bu sayede ambalaj, tekstil, inşaat ve beyaz eşya talebine aynı anda bağlıdır.

Propilen

Propilenin yaklaşık üçte ikisi otomotiv parçasından gıda kabına kadar kullanılan polipropilene (PP) gider. Diğer türevler propilen oksit, akrilonitril, kümen, bütiraldehit ve akrilik asittir. Propilen oksit poliüretan köpüğün, akrilonitril akrilik elyafın ve ABS'nin hammaddesidir. Kümen üzerinden fenol ve aseton elde edilir. Kaynak tarafında FCC ünitesi yüksek şiddette çalıştırıldığında beslemenin %20-25'i kadar propilen verebilir. Kaynak çeşitliliği propilen arzını krakerlerin çalışma oranından kısmen bağımsız kılar.

C4 akımı ve aromatikler

Nafta krakeri, etan krakerinden farklı olarak ağır yan ürünler de verir. C4 akımından sentetik kauçuğun hammaddesi bütadien ayrılır. Pirolitik benzin ise benzen, toluen ve ksilen açısından zengindir. Aromatiklerin diğer büyük kaynağı rafinerinin katalitik reformeridir.

En uzun aromatik zincir paraksilenden (PX) başlar. PX saflaştırılmış tereftalik aside (PTA) çevrilir. PTA ile MEG birleşerek polyester elyafı ve PET reçinesini oluşturur. Benzen de etilbenzen üzerinden stirene, kümen üzerinden fenole gider. Çin'de özel sektör rafinerileri bu zinciri baştan sona kurdu. Hengli'nin Dalian'daki yıllık 20 milyon tonluk rafinerisi ham petrolden paraksilene, PTA'ya ve polyestere uzanan entegre bir komplekstir.

Petrol talebindeki yeri

IEA'nın 2018 tarihli The Future of Petrochemicals çalışmasına göre 2017'de kimya hammaddesi olarak kullanılan petrol günde yaklaşık 12 milyon varildi. Sektörün proses enerjisi de eklendiğinde petrokimyanın dünya petrol talebindeki payı %14'e, yani günde yaklaşık 13 milyon varile çıkıyordu. Sektör aynı yıl dünya gaz talebinin %8'ini, yaklaşık 300 milyar metreküpü çekti. IEA aynı çalışmada petrokimyanın 2030'a kadar petrol talebi artışının üçte birinden fazlasını, 2050'ye kadar yaklaşık yarısını oluşturacağını hesapladı.

IEA'nın Haziran 2025 tarihli Oil 2025 çalışması bu tabloyu güçlendirir. Kurumun tahminine göre petrokimya 2026'dan sonra petrol talebi artışının baskın kaynağı olacak. Polimer ve sentetik lif üretimi 2030'da günde 18,4 milyon varil petrol gerektirecek, bu da her altı varilden biri demek. Toplam talep ise 2030'da günde 105,5 milyon varil civarında yatay seyre girecek ve Çin'in petrol talebi bu on yıl içinde zirve yapacak. Sinopec Ekonomi ve Kalkınma Araştırma Enstitüsü de Çin'in petrol tüketiminin 2027'de yaklaşık 800 milyon tonla (günde 16 milyon varil) zirve yapacağını tahmin ediyor. Enstitüye göre petrokimyanın Çin petrol tüketimindeki payı 2024'teki %22'den 2060'ta %55'e çıkacak. NEV satışları arttıkça benzin talebi azalır, petrol şirketleri de varillerini kimyaya yöneltir.

Kısa tarihçe

İlk ticari petrokimyasalı Standard Oil (New Jersey) 1920'de Bayway rafinerisinde üretti. Şirket o güne kadar yakılan rafineri propileninden izopropil alkol elde etti. Etilenin kimya hammaddesi olarak kullanımı da 1920'lerin başında Union Carbide'ın tesisiyle başladı. Sonraki on yıllarda plastikler cam, metal, ahşap ve doğal liflerin yerini almaya başladı.

Son on beş yılın kırılmaları farklı yönlerden geldi. Shenhua'nın Baotou'daki dünyanın ilk ticari DMTO (metanolden olefin) ünitesi Mayıs 2010'da tamamlandı ve Ağustos 2010'da devreye alındı. Yıllık 600 bin ton polietilen ve polipropilen kapasiteli tesis, kömürün de ticari ölçekte olefine dönüşebileceğini gösterdi. ABD'de kaya gazı devrimi ucuz etanı bolluğa çevirdi. ExxonMobil 2014'te Singapur'un Jurong Adası'nda ham petrolü doğrudan besleyebilen ilk buhar krakerini açtı. Aramco, SABIC'in %70 hissesini 69,1 milyar dolara alma anlaşmasını 27 Mart 2019'da açıkladı ve işlem Haziran 2020'de tamamlandı. Aynı yıllarda Çin'de Zhejiang Petrochemical ve Hengli gibi büyük entegre kompleksler devreye girdi. Industrial Info verilerine göre Çin 2022'de yıllık 46,75 milyon tonluk etilen kapasitesiyle ABD'yi geçti.

Fiyatlama, sözleşmeler ve marj ölçüleri

Asya nafta göstergesi

Asya'da naftanın gösterge fiyatı S&P Global Platts'ın C+F Japan değerlendirmesidir. Piyasada MOPJ (Mean of Platts Japan) diye anılır ve ton başına dolarla verilir. Platts şartnamesine göre gösterge kargo hacimce en az %65 parafin içerir. Özgül ağırlığı 0,65-0,74, buhar basıncı (RVP) en fazla 13 psi, kükürt en fazla 650 ppm, ilk kaynama noktası en az 25 °C'dir.

Parafin oranı fiyatın parçasıdır. Güney Koreli kraker işletmecileri daha parafinik nafta istediği için Platts Nisan 2021'de C+F Japan için en az %70 parafinli ayrı bir değerlendirme başlattı. Japon alıcılar %65'i kabul eder, Koreliler %70 arar. %70'lik değerlendirme 25.000 tonluk kargoları 45-75 gün ileri teslim için fiyatlar. Yıllık vadeli sözleşmeler MOPJ'ye küçük prim ya da iskontolarla bağlanır. S&P Global'in derlediği, Aralık 2024'te imzalanan 2025 teslimatlı sözleşmelerde Kore'nin YNCC'si ton başına 1,5-2 dolar, Mitsui Chemicals 1,5-3 dolar prim kabul etti.

Üç farklı nafta marjı

Dragonomi yazılarında "nafta marjı" üç anlamda kullanılabilir. Nafta kraki, naftanın ham petrole göre primidir ve rafinerinin kazancını ölçer. Nafta ton başına kotasyon gördüğü için kraki de ton başına verilir. Dönüşümde piyasa teamülü olarak ton başına yaklaşık 8,9 varil kullanılır. LSEG verilerine göre Singapur'da Brent-nafta makası Şubat 2025'te ton başına 117 dolara sıçradı. Bu, varil başına yaklaşık 13,1 dolar eder (117 ÷ 8,9). Benzin kraki ise doğrudan varil başına verilir. Birimler karıştırılırsa karşılaştırma yaklaşık 9 kat sapar.

Etilen-nafta makası kraker tarafının ölçüsüdür ve etilen fiyatından nafta fiyatının çıkarılmasıyla bulunur. İki ölçü ters yönde çalışabilir. Nafta kraki yükselirse rafineri kazanır, kraker işletmecisinin hammaddesi pahalanır. Nafta kraki düştüğünde ise etilen marjlarının iyileşmesi beklenir.

Üçüncü kullanım benzin-nafta marjı denen farktır. Hafif nafta benzine harman bileşeni olarak da katılabilir, dolayısıyla petrokimya naftası benzin havuzuyla rekabet eder. IEA'ya göre Avrupa'daki fazla nafta uzun süre benzin harman bileşeni olarak ABD'nin kuzeydoğusuna ihraç edildi. Kuzeybatı Avrupa'da benzin ile nafta arasındaki fark genişlediğinde nafta harman havuzuna kayar ve kraker hammaddesi sıkılaşır.

S&P Global'e göre Kuzeydoğu Asya makası 2024'te de ortalama yaklaşık 204 dolarda, yani başa baş aralığının altında kaldı. KED Global'e göre makas Eylül 2025'te üç ayda %21 artışla 211 dolara çıktı ama 250 dolarlık eşiğe ulaşamadı.

ABD'li üreticiler spot makas yerine çoğunlukla entegre marjdan söz eder. Dow'un entegre polietilen marjı gibi ölçüler etanın maliyetinden polietilen fiyatına kadar zincirin tamamını kapsar. Dow, etan maliyetindeki artışın 2025'in son çeyreğinde küresel entegre marjı pound başına yaklaşık 1 sent daraltacağını açıklamıştı.

Çin vadeli kontratları

Çin'de petrokimya fiyatlarının önemli bir kısmı borsada oluşur. Dalian Emtia Borsası'nda (DCE) 2007'de açılan LLDPE kontratı Çin'in ilk petrokimya vadelisiydi. DCE'de PVC, PP, etilen glikol, stiren ve LPG kontratları da işlem görür. Zhengzhou Emtia Borsası'nda (ZCE) PTA ve metanol kontratları vardır, paraksilen kontratı 2023'te eklendi. Çinli kurumların notları fiyatı çoğunlukla bu kontratların en çok işlem gören vadesinden verir. Bu fiyatlar yuan cinsindendir ve KDV içerir, dolar bazlı Platts ya da ICIS fiyatlarıyla karşılaştırmadan önce kur ve vergi farkı ayıklanmalıdır.

Kraker ekonomisi ve işletme ayarları

Makas neden marj değildir

Etilen-nafta makası bir ton etilenin fiyatından bir ton naftanın fiyatını çıkarır. Oysa nafta krakeri bir ton etilen için çok daha fazla nafta işler. Etilen verimi %30 ise bir ton etilen için yaklaşık 3,3 ton nafta gerekir (1 ÷ 0,30). Verim aralığının uçlarında bu miktar 2,9 ile 4 ton arasında değişir (1 ÷ 0,35 ve 1 ÷ 0,25). Makas Akdeniz'deki gibi ton başına 277 dolar olsa bile kalan yaklaşık 2,3 ton naftanın maliyeti propilen, C4, pirolitik benzin ve yakıt gazı satışlarıyla karşılanmak zorundadır. Enerji, bakım ve amortisman da bu hesabın dışında kalır. Makas, kraker kârlılığının yönünü gösterir, düzeyini göstermez. Etan krakerinde tablo daha sadedir. %80'in üzerindeki verimle bir ton etilen için kabaca 1,25 ton etan yeter (1 ÷ 0,80).

Şiddet ayarının da sınırları vardır. ABD patent belgesi US7838712B2'de aktarılan tipik değerlere göre nafta krakerinde propilen/etilen ağırlık oranı 0,5-0,75 arasında oynar. Nafta krakeri, propilen ne kadar pahalanırsa pahalansın etilenden fazla propilen üretemez. Propilen açığı olan bölgelerde PDH ve FCC propileninin önemi buradan gelir.

Hammadde esnekliği

Asya ve Avrupa'daki pek çok nafta krakeri beslemesinin bir kısmına propan ve bütan katabilir. Kuzey yarımkürede ısınma talebinin düştüğü yaz aylarında propan genellikle naftaya göre ucuzlar ve işletmeciler LPG payını artırır. Nafta-propan makası bu nedenle kraker hammaddesi için ayrı bir gösterge olarak izlenir. LyondellBasell ise Ekim 2025'te Çin'deki ortak girişiminde etan beslemesine geçtiğini açıkladı, Wanhua da Yantai'deki ünitesini propandan etana çevirdi.

Yatırım maliyeti ve ham petrolden kimyaya

Tablodaki maliyetlerde nafta krakerini pahalı yapan, ağır yan ürünleri ayıran ek ünitelerdir. Tablodaki MTO rakamı yalnızca metanolü olefine çeviren üniteye aittir, kömürden başlayan bir tesis metanol üretimi için ayrıca yatırım ister.

Yeni nesil kompleksler rafineri ile kraker arasındaki sınırı kaldırır. ExxonMobil'in Singapur krakerinde ham petrol ön ısıtılır, flaş tankında kısmen buharlaştırılır ve buhar fazı doğrudan krakere verilir. Zhejiang Petrochemical (Rongsheng) ise yıllık 40 milyon ton ham petrol işleyen bir rafineri-kimya kompleksi kurdu. İlk fazı 2019 sonunda devreye giren kompleksin her fazı, 20 milyon ton ham petrolden 1,4 milyon ton etilen ve 5,2 milyon ton aromatik üretecek biçimde tasarlandı. Bu, her 100 ton ham petrolden yaklaşık 7 ton etilen ve 26 ton aromatik demektir, yani tasarım paraksilen ve polyester zinciri için yapılmıştır.

Buhar krakingi hammaddeye bağlı olarak ton etilen başına 1-1,6 ton karbondioksit salar, bu da yılda yaklaşık 300 milyon ton eder. Salımın büyük kısmı fırınları ısıtan yakıttan gelir.

Çin kapasite dalgası ve marj baskısı

Petrokimya döngüsel bir sektördür. Talep yavaş büyür, kapasite ise büyük parçalar hâlinde gelir. Çok sayıda tesis aynı anda açılınca marjlar uzun bir dip dönemine girer, tesisler de ancak zarar kalıcılaşınca kapanır. 2022'den sonraki dönem bu döngünün tipik bir örneğidir.

RIM Intelligence'a göre Çin'in etilen kapasitesi 2023'te 51,32 milyon tona çıktı ve küresel kapasitenin %23'üne ulaştı. Blooming Trade Data'nın 15 Aralık 2025 tarihli derlemesine göre kapasite 2025 sonunda yıllık %19 artışla 62 milyon tonu aştı. Bu, Blooming'in kendi küresel tabanına göre yaklaşık %25, BNEF'in 231 milyon tonluk tabanına göre yaklaşık %27 pay demektir. Aynı derlemeye göre 2025'te Wanhua'nın 1,2 milyon tonluk ikinci faz tesisi 3 Nisan'da, ExxonMobil'in Huizhou'daki 1,6 milyon tonluk kompleksi 15 Temmuz'da, CNPC'nin Guangxi'deki 1,2 milyon tonluk tesisi 27 Ekim'de devreye girdi. BASF'ın Zhanjiang'daki 1 milyon tonluk kompleksi de 5 Kasım'da üretime başladı. Huizhou ile BASF'ın yaklaşık 10 milyar avroluk sahası, yabancı şirketlerin Çin'de tamamına sahip olduğu ilk büyük petrokimya kompleksleridir.

Dalga türev ürünlere de yayıldı. Blooming Trade Data'ya göre Çin'in polietilen kapasitesi 2025'te 45 milyon tonu aştı ve yıl içinde 5,9 milyon tonun üzerinde yeni kapasite devreye girdi. MEG kapasitesi 34 milyon tonu geçti ve kömür bazlı MEG'in üretimdeki payı ilk kez %51'i aştı. Ağustos 2025 itibarıyla 13 büyük kömürden olefin (CTO) projesinin toplam kapasitesi yıllık 18,95 milyon ton olefine ulaştı. Polietilen, etilen oksit ve MEG fiyatları 2025'te on yılı aşkın dip seviyelere indi.

Dalganın arkasında politika var. Çin, ham petrol birincil işleme kapasitesine yıllık 1 milyar ton üst sınır koydu. 2024'te rafineri kapasitesi yaklaşık 950 milyon tonla bu sınıra dayanmıştı. Yakıtta büyüme alanı kalmayınca yatırım kimyaya kaydı. MIIT öncülüğünde yedi bakanlığın 26 Eylül 2025'te yayımladığı 2025-2026 çalışma planı "rafinajı kontrol et, yakıtı azalt, kimyayı artır" ilkesini benimser ve yeni etilen ve paraksilen projelerinin ölçeğini ve hızını dikkatle yönetmeyi öngörür.

Dalgayı yalnızca devlet şirketleri taşımadı. Hengli, Rongsheng ve Shenghong gibi özel gruplar ham petrolden polyestere uzanan entegre kompleksler kurdu. Bu gruplar ham petrol ithalatında devletin dağıttığı kotalara bağlıdır ve Sinopec ile PetroChina'nın öncelikli olduğu bir sistemde rekabet eder. Kapasite fazlası derinleşince Hengli 2024'te Dalian'da çelik ve gemi inşasına yöneldi.

Talep aynı hızla büyümedi. Çin Ulusal İstatistik Bürosu'na (NBS) göre emlak yatırımları 2025'in ilk on bir ayında yıllık %15,9 düştü. Fazla arz dışarı taştı. S&P Global'e göre Çin Mart 2024'te ilk kez aylık bazda net polipropilen ihracatçısı oldu. Reuters'ın aktardığı sektör verilerine göre PP ihracatı 2023'teki 1,3 milyon tondan 2024'te 2,4 milyon tona çıktı, 2026'da 3,2-3,4 milyon ton bekleniyor. Yerli ikame ürüne göre farklı bir aşamadadır. PP'de Çin artık net ihracatçıdır, metanol ve MEG'de ise hâlâ net ithalatçıdır. Pekin Ocak 2026'da, ihracatı hızla büyüyen PVC'de ihracat KDV iadesini 1 Nisan 2026'dan itibaren kaldırma kararı aldı.

Küresel marj baskısı

BNEF verilerine göre 2025'te küresel etilen kapasitesi 231 milyon ton, talep 194 milyon ton, kapasite kullanımı %83,9'du. BNEF'e göre 2026'da 15,6 milyon ton yeni kapasite gelecek, talep artışı ise 5 milyon tonu bulmayacak ve kullanım oranı %80'e yaklaşacak. 2010-2021 döneminde talep yılda ortalama 4,8 milyon ton artmıştı. Yani tek bir yılın kapasite artışı üç yılı aşkın talep artışına denk düşüyor (15,6 ÷ 4,8 ≈ 3,3).

Baskı Çin'in kendi şirketlerine de yansıdı, Sinopec'in kimya segmenti bile 2025'in ilk dokuz ayında zarar yazdı. Pekin 2025'te aşırı rekabeti ve kapasite fazlasını dizginlemeye yönelik "anti-iç rekabet" (anti-involution) politikasını hızlandırdı. KED Global'e göre Çin 2027'ye kadar 20 yaşını aşmış krakerlerde 7,4 milyon tonluk kapasiteyi kapatmayı planlıyor.

Ocak 2026'da maliyet tarafına yeni bir yük eklendi. Mysteel'in 13 Ocak 2026 tarihli analizine göre Çin, yerli naftaya da litre başına 1,52 yuan tüketim vergisini "önce vergi, sonra iade" sistemiyle uygulamaya hazırlanıyor. Kapsam, 2026'dan itibaren grup içi transferle ya da "belirlenmiş doğrudan tedarik" yoluyla etilen ve aromatik üretimine giden naftadır. Üreticilere Aralık 2025'in son günlerinde sözlü bildirim yapıldı, ithal naftada ise sistem zaten vardı. Bir ton nafta yaklaşık 1.385 litredir, dolayısıyla vergi ton başına yaklaşık 2.105 yuan eder (1.385 × 1,52). Vergi sonradan iade edildiği için asıl maliyet başka yerden doğar. Mysteel net ek yükü ton başına yaklaşık 300 yuan olarak hesaplar. Bunun yaklaşık 200 yuanı tüketim vergisiyle birlikte artan ek vergilerden gelir. Kalan yaklaşık 100 yuan, iadenin yerli naftada 6-12 ay, ithal naftada 2-3 ay sürmesinin yarattığı finansman maliyetidir.

Kapanışlar ve yeniden yapılanma

Çin'in kapasite dalgası en çok, hammaddesi pahalı ve tesisleri eski üreticileri zorladı.

Natrium Capital'e göre Versalis'in elinde yalnızca Fransa'nın Dunkirk kentindeki kraker kaldı, LyondellBasell de Almanya'daki Wesseling dışında Avrupa krakerlerinin neredeyse tamamını satmak için görüşüyordu. Tek olumlu istisna, INEOS'un Antwerp'teki etan bazlı Project One yatırımıdır. ExxonMobil ise 18 Kasım 2025'te İskoçya'daki 40 yılı aşkın Fife krakerini 16 Şubat 2026'da kapatacağını doğruladı.

Dow 7 Temmuz 2025'te Böhlen'deki 540 bin tonluk krakeri ve Schkopau'daki klor-alkali ve vinil varlıklarını 2027'nin son çeyreğinde, İngiltere Barry'deki siloksan tesisini 2026 ortasında kapatacağını açıkladı. Üç tesisle ilgili kararlar yaklaşık 800 çalışanı etkiliyor. Şirket 630-790 milyon dolarlık yeniden yapılanma gideri, 2029'daki tam etkide ise yaklaşık 200 milyon dolarlık FAVÖK iyileşmesi bekliyor. Dow 24 Temmuz 2025'te uzayan dip dönemi nedeniyle üç aylık temettüyü %50 kesip hisse başı 0,35 dolara indirdi.

Asya'da da tablo benzer. ICIS'e göre Japonya'nın etilen üretimi 2024'te %6,3 düşerek 4,99 milyon tona geriledi ve Japon krakerleri Ağustos 2022'den beri kapasitenin %90'ının altında çalışıyor. Güney Kore'de 10 büyük şirket 20 Ağustos 2025'te kapasitelerini en fazla %25 azaltmayı kabul etti. Kore Sanayi Bakanlığı'na göre ilk kesinleşen plan, Lotte Chemical'ın Daesan'daki kraker operasyonlarını HD Hyundai Chemical ile yeni bir şirkette birleştirmesi oldu. KED Global'in hesabına göre Çin, Kore ve Japonya'nın kesinti planları toplamda yaklaşık 13,5 milyon tonu buluyor.

Hammadde avantajı olan Körfez şirketleri ise büyüyor. ADNOC ve OMV Mart 2025'te Borouge ile Borealis'i birleştirme ve Nova Chemicals'ı borç dahil yaklaşık 13,4 milyar dolara satın alma anlaşması yaptı. Yaklaşık 60 milyar dolar değerindeki Borouge Group International, kapasite bazında dünyanın dördüncü büyük poliolefin üreticisi olacak.

ABD etanı, Orta Doğu gazı ve Asya naftası

IEA'ya göre Orta Doğu etanı hem 2010'da hem 2017'de en ucuz üretim rotasıydı, ama ABD'deki kaya gazı devrimi iki bölge arasındaki farkı üç kattan fazla daralttı. IEA'nın 2018 çalışmasında Çin küresel HVC kapasitesinin %20'sine sahipti ve hammaddesinin %90'ından fazlası naftaydı. Doğal gazı etan ve LPG bakımından fakir olan Çin'de rafinerilerin LPG verimi yaklaşık %10'dur ve dünyanın en yüksekleri arasındadır. Kömürden olefin rotası da petrol fiyatına bağlıdır. IEA'ya göre 2014'teki petrol fiyatı çöküşünden önce Çin'deki MTO tesisleri en ucuz nafta krakerine göre ton HVC başına yaklaşık 300 dolar maliyet avantajı sunuyordu. 2017'de bu avantaj neredeyse sıfıra indi.

Etan reddi ve Mont Belvieu

ABD'de etanın gösterge fiyatı Teksas'taki Mont Belvieu merkezinde oluşur ve bu fiyatın bir tabanı vardır. Gaz işleme tesisleri etanı ayrıştırmak yerine doğal gaz akımında bırakıp gaz olarak satabilir. Bu uygulamaya etan reddi (ethane rejection) denir. IEA'ya göre kaya gazı devriminden sonra etan fiyatı 2013'te doğal gazla eşdeğer seviyenin bile altına indi ve zirvede günde 400-600 bin varil etan gaz akımında bırakıldı. 2014-2017'de Körfez Kıyısı'nda devreye giren yaklaşık 4 milyon tonluk yeni etan krakeri kapasitesi ve 2016 sonunda başlayan ihracat fiyatı toparladı. Etan reddi, etanın fiyatını enerji içeriği üzerinden gaz fiyatına bağlar. Petrol/gaz oranının ABD krakerleri için işe yaraması bundandır.

ABD etanı artık okyanus aşıyor. EIA'ya göre 2024'te ABD etan ihracatının %47'si Çin'e gitti. EIA'nın Ocak 2026 tarihli görünümüne göre ABD'nin net etan ihracatı 2025'te ortalama günde 570 bin varil oldu ve 2026'da 650 bin varile çıkması bekleniyor. Artışı, Energy Transfer'ın 2025'in ikinci çeyreğinde açılan ve günde 250 bin varil yükleyebilen Nederland terminali ile Enterprise'ın Temmuz 2025'te günde 120 bin varille açılan Neches River terminali taşıyor.

Bu bağımlılığın siyasi bir yüzü de var. ABD Ticaret Bakanlığı'na bağlı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS) Haziran 2025 başında Çin'e etan ve bütan ihracatını lisansa bağladı. Energy Transfer'ın SEC bildirimine göre şart, ABD-Çin ticaret ateşkesi kapsamında 2 Temmuz 2025'te kaldırıldı. OilPrice'a göre o dönemde Çin'e giden ABD etanının tamamı Enterprise'ın Morgan's Point ve Energy Transfer'ın Nederland terminallerinden çıkıyordu. Oilchem'e göre Çin'in sıvılaştırılmış etan ihtiyacının %96'sından fazlası ithaldir. Buna rağmen Wanhua, Yantai'deki yıllık 1 milyon tonluk birinci faz etilen ünitesini propandan saf etan krakingine çevirme işini Ocak 2026 başında tamamladı. Ünite dönüşüm için 3 Haziran 2025'te durdurulmuştu, bu tarih lisans şartının gündeme geldiği günlerle tesadüfen çakışır.

Yaptırımlar nafta haritasını da değiştirdi. AB'nin Rus rafine ürünlerine yönelik deniz yolu ithalat yasağı 5 Şubat 2023'te yürürlüğe girdi ve naftayı da kapsadı. Rus naftası o tarihten beri Çin, Hindistan, Tayvan, Malezya, Singapur ve Türkiye'ye yöneldi.