Yerli ikame — Yarı iletkende ithal ikamesi

Yerli ikame (domestic substitution, Çincede guochan tidai), bir ülkenin ithal ettiği ürün, bileşen ve teknolojiyi yurt içinde üretilen karşılıklarıyla değiştirmesidir. Terim hem bu değişimi hem de devletin onu hızlandırmak için kullandığı politikaları anlatır. Çin'de en çok yarı iletken, çip üretim ekipmanı, yapay zekâ hızlandırıcıları, kamu bilişimi ve otomotiv elektroniğinde uygulanır. Önemi, ABD ihracat kontrolleriyle birlikte dünyanın en büyük çip pazarında payın yabancı şirketlerden yerli şirketlere kaymasından gelir. Dragonomi rapor özetlerinde SMIC, Hua Hong, Cambricon ve MetaX gibi şirketler için büyüme gerekçesi, Nvidia ve Batılı ekipman şirketleri içinse risk kalemi olarak sık geçer.

Terim ve karşılıkları

Türkçe iktisat yazınındaki yerleşik biçim "ithal ikamesi"dir ve 1950'lerden beri gelişmekte olan ülkelerin sanayileşme stratejisini anlatır. "Yerli ikame" ise Çince guochan tidai ifadesinin karşılığıdır. Guochan "yurt içinde üretilmiş", tidai "yerine koyma" anlamına gelir. Çin'de ifade bir ülke stratejisinden çok, sektör ve ürün düzeyinde bir hedefi ve borsada bir yatırım temasını anlatır. İngilizce sektör yayınlarında süreç domestic substitution ya da localization, ölçüsü ise domestic substitution rate ya da localization rate diye geçer. Oranın Çincesi guochanhua lü, yani yerlileşme oranıdır. Dragonomi'nin Çinli girişimcilerin 40 yıllık hikâyesini aktaran çevirisinde, yerli ikamenin bir dönem şirketleri ve girişimcileri değerlendirmenin en önemli ölçütlerinden biri hâline geldiği anlatılır.

Çin'de terimin çevresinde üç yakın ifade dolaşır. Zizhu kekong "bağımsız ve kontrol edilebilir" demektir ve tedarik zincirinin yabancı bir hükümetin iznine bağlı kalmaması hedefini anlatır. Anquan kekao "güvenli ve güvenilir" demektir. Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı (MIIT), kamu alımlarında işlemci ve işletim sistemleri için bu ölçütü kullanır. Xinchuang (bilgi teknolojisi uygulama inovasyonu) ise parti, devlet ve stratejik sektörlerde yabancı donanım ve yazılımın yerlisiyle değiştirilmesi programının adıdır. ABD-Çin İş Konseyi'ne göre programın dört katmanı vardır. Bunlar işlemci gibi temel donanım, işletim sistemi ve veritabanı gibi temel yazılım, uygulama yazılımı ve bilgi güvenliğidir. Program önce parti ve devlet kurumlarında başladı, sonra finans, telekom ve enerjiye yayıldı.

Yerelleştirme ile yerli ikame farkı

"Yerelleşme" ve "yerelleştirme" kelimeleri Dragonomi yazılarında iki zıt yönde kullanılır. İlk anlamda Çin'in yabancı ürünü yerlisiyle değiştirmesi kastedilir. ZTE notunda Min Sheng Securities, ZTE'nin tamamen yerli çip ve yazılım yığınının Çin'deki "yerlileştirme talebiyle" uyumlu olduğunu belirtir. İkinci anlamda yabancı bir şirketin başka bir ülkede, o ülkenin pazarı için üretmesi kastedilir. Alman otomobil üreticileri üzerine çeviride BMW ve Mercedes'in Çinli alıcılara ulaşmak için "yerelleştirme yaklaşımına" bağlı kalacağı söylenir. Çinli otomobil üreticilerinin yurt dışında fabrika kurması da ikinci anlama girer. SMIC yönetiminin kullandığı "local for local" (yerel için yerel) ifadesi ise ilk anlama yakındır ve Çinli müşterilerin tedarik zincirini Çin içine taşımasını anlatır.

Nasıl işler

Yerli ikame dört kanaldan yürür. Birincisi arz tarafıdır. Devlet yerli üreticiye sermaye, sübvansiyon ve vergi avantajı sağlar. Çin'de bunun en bilinen aracı Ulusal Entegre Devre Sanayi Yatırım Fonu, kısaca Big Fund'dır. ABD-Çin Ekonomik ve Güvenlik İnceleme Komisyonu'na (USCC) göre Çin'in devlet öncülüğündeki yarı iletken yatırımı 2014-2024 arasında 150 milyar doları aştı. Borsa da arz tarafının parçasıdır. Şanghay'daki STAR pazarı ve Hong Kong borsası, henüz kâra geçmemiş çip tasarımcılarına halka arz yoluyla sermaye sağlar.

İkincisi talep tarafıdır. Devlet yerli ürün için güvenceli bir pazar yaratır. Kamu alımlarında yerli işlemci şartı, yeni fabrika onayında yerli ekipman kotası ve devlet fonu alan veri merkezlerinde yerli çip zorunluluğu bu kanala girer. Talep güvencesi önemlidir, çünkü yerli ürün ilk nesillerde yabancı rakibinden zayıftır. Güvenceli satış olmadan ölçek oluşmaz, ölçek olmadan da üretimde öğrenme hızlanmaz.

Üçüncüsü dış baskıdır. Çin için bu kanalın kırılma anı Nisan 2018'dir. ABD Ticaret Bakanlığı 16 Nisan 2018'de ABD şirketlerinin ZTE'ye yedi yıl boyunca ürün satmasını yasakladı. ZTE bir ay sonra ana faaliyetlerini durdurdu ve yasak ancak 1 milyar dolarlık ceza ve yönetim değişikliğiyle Temmuz 2018'de kalktı. Aynı yıl devlete ait Bilim ve Teknoloji Günlüğü, Çin'in dışa bağımlı olduğu 35 teknolojiyi qia bozi, yani "boğaz sıkma" teknolojileri başlığıyla sıraladı. Yabancı ürün ihracat kontrolüyle erişilemez hâle gelince ikame bir tercih olmaktan çıkar, zorunluluğa dönüşür. ABD 2019'da Huawei'yi kısıtlı şirketler listesine aldı. Ekim 2022'de ileri çipler ve çip üretim ekipmanı için Çin'in tamamını kapsayan ihracat kontrolleri getirdi, ardından Japonya, Hollanda ve Güney Kore ile ekipman ihracatını sınırlamak için eşgüdüm kurdu. Nvidia CEO'su Jensen Huang, Ekim 2025'te Citadel Securities ile yaptığı söyleşide şirketin Çin'deki pazar payının %95'ten %0'a düştüğünü söyledi.

Dördüncüsü alıcı davranışıdır. Çinli bir bulut şirketi ya da otomobil üreticisi, yabancı tedarikçinin bir gün kesilebileceğini hesaba katarak yerli alternatifi önceden doğrular. Bu davranış devlet talimatı olmadan da işler ve bir tür riskten korunmadır. Veri merkezi işletmecisi GDS'nin yönetimi, 2025'in ikinci çeyreğinde müşterilerin ithal ve yerli çip arasında karar veremediğini ve yeni siparişlerin bu yüzden yavaşladığını anlattı.

Çin'in dört kanalı birlikte kullanmasının nedeni pazarın büyüklüğüdür. USCC'ye göre Çin 2022'de küresel çip alımlarının %30'undan fazlasını yaptı ve Çin pazarının yarısından fazlası ABD şirketlerindeydi. İkame olgun teknolojide hızlı, ileri teknolojide yavaş ilerler. Güç yarı iletkenleri, temizleme ekipmanı ve olgun düğüm denen 28 nanometre ve üstü üretim nesillerindeki çiplerde yerli pay hızla yükselir. EUV (aşırı ultraviyole) litografi, ileri düğüm ekipmanı ve yapay zekâ çiplerinin belleğinde ise açık sürer. Zincirin hangi halkasının neden zor olduğu yarı iletken değer zinciri maddesinde anlatılır.

Yerelleşme oranı

Yerli ikamenin ilerlemesi iki ayrı oranla ölçülür ve ikisi sık karıştırılır. Kendine yeterlilik oranı, bir ülkenin yurt içi üretiminin yurt içi tüketimine oranıdır. Bölünen, ülke içinde üretilen çiplerin değeridir, bölen ise ülkenin çip pazarının değeridir. Oran %100'ü geçerse ülke o üründe net ihracatçıdır.

Yerelleşme oranı ise bir alıcının satın aldıkları içinde yerli ürünlerin payıdır ve bir fabrika hattı, bir otomobil modeli ya da bir bakanlığın bilgisayar alımı için ayrı ayrı hesaplanabilir. USCC bu oranı nihai ürünlerin ve bileşenlerin yurt içinden tedarik edilen payı olarak tanımlar. Ekipmanda oran, satın alınan makineler içinde Çinli üreticilerin payıdır. Ürün düzeyinde üçüncü bir ölçü daha vardır. Yerli katkı oranı, bir ürünün değerinin ne kadarının yurt içinde üretilmiş girdi ve işçilikten geldiğini gösterir. Endonezya'nın akıllı telefonlardan istediği %35-40'lık TKDN (yerli katkı düzeyi) şartı bu türdendir.

Oranların neden ayrı tutulması gerektiğini IC Insights'ın 2021 verisi somut gösterir. Çin'in çip pazarı o yıl 186,5 milyar dolardı. Çin'de üretilen çiplerin değeri 31,2 milyar dolardı. 31,2 bölü 186,5 yaklaşık %16,7 eder ve bu, üretim yerine göre ölçülen kendine yeterliliktir. Ancak bu üretimin yalnızca 12,3 milyar doları Çin merkezli şirketlerden geldi. 12,3 bölü 186,5 yaklaşık %6,6 eder ve bu da sahipliğe göre ölçülen orandır. Aradaki 18,9 milyar dolar, yani pazarın yaklaşık %10'u, TSMC, SK hynix, Samsung ve Intel'in Çin'deki fabrikalarından geldi. Aynı yıl için iki oran arasında iki buçuk kattan fazla fark vardır. Tedarik güvenliği açısından anlamlı olan genellikle ikinci orandır, çünkü yabancı şirketin Çin'deki fabrikasıyla ilgili kararlar Çin dışında alınır.

Bir oran okunurken üç şey sorulmalıdır. İlki payın değere mi adede mi dayandığıdır. İkincisi ölçünün kurulu makine ve cihaz stokunu mu, yoksa yılın yeni alımlarını mı kapsadığıdır. Üçüncüsü "yerli" kelimesinin yerli markayı mı, yurt içinde üretimi mi, yoksa Çin merkezli şirketi mi anlattığıdır.

İthal ikameci sanayileşme

İthal ikameci sanayileşme (import substitution industrialization), gelişmekte olan ülkelerin sanayileşmeyi hızlandırmak için mamul mal ithalatını kısıtladığı kalkınma stratejisidir. İktisat tarihçisi Douglas Irwin'in 2020 tarihli NBER çalışmasına göre 1950'lerde birçok iktisatçı bunu en iyi ticaret stratejisi sayıyordu. 1960'ların ortasına gelindiğinde ise savunucuları dahil yaygın bir hayal kırıklığı oluşmuştu.

Fikrin en çok anılan ismi Raúl Prebisch'tir. Prebisch 1950-1963 arasında BM Latin Amerika Ekonomik Komisyonu'nun (ECLA) icra sekreteri, 1964-1969 arasında UNCTAD'ın ilk genel sekreteriydi. "ECLA Manifestosu" diye bilinen 1950 tarihli çalışması, dünyayı sanayileşmiş bir merkez ile hammadde satan bir çevre olarak ikiye ayırdı. Çevre ülkelerin dış ticaret hadlerinin, yani ihraç fiyatlarının ithal fiyatlarına oranının, uzun vadede bozulacağını savundu.

Irwin'e göre başlangıçtaki gerekçe dar ve pratikti. Savaş sonrasında döviz kıttı ve amaç, kıt dövizi lüks tüketim malından çekip sermaye malına yöneltmekti. Araçlar gümrük vergisi, ithal lisansı, çoklu kur ve dövizin devlet eliyle dağıtılmasıydı.

Politikanın ilk evresine kolay aşama denir. Bu evrede ithal edilen basit tüketim malları yurt içinde üretilmeye başlar. Ankie Hoogvelt'in 1997 tarihli kalkınma kitabındaki hesaba göre 1960'ların başında yerli sanayi Meksika'daki tüketim mallarının %95'ini, Brezilya'dakilerin %98'ini karşılıyordu. Nihai malda yerelleşme oranı çok yüksekti, ama ara malı ve sermaye malında dışa bağımlılık sürdü.

Az bilinen nokta, politikanın babası sayılan Prebisch'in ilk eleştirmenlerinden biri olmasıdır. Irwin'e göre Prebisch 1950'lerin ortasında kolay aşamanın Latin Amerika'da tamamlandığını söyledi. Her ülkenin kendi otomobil, çelik ve makine sanayisini kurmaya çalışmasının ölçek ekonomisini yok edeceği uyarısını yaptı ve çözüm olarak bölgesel bir ortak pazar önerdi. 1964'te kapalı pazarda "her türden sanayinin çoğalmasını" eleştirdi. Latin Amerika'daki gümrük vergilerinin ortalamada dünyanın en yükseği olduğunu, %500'ü aşan vergilerin nadir olmadığını yazdı.

Ampirik çalışmalar 1960'larda maliyeti görünür kıldı. En önemli bulgu, ithal ikameci sanayilerin döviz tasarrufu yapmak yerine ara malı ve sermaye malı ithalatı için bol döviz tüketmesiydi. Soligo ve Stern 1965'te Pakistan'daki birçok sanayinin dünya fiyatlarıyla negatif katma değer ürettiğini, yani kullandığı girdilerin ürettiği maldan daha değerli olduğunu hesapladı. Max Corden'ın 1966'da yaygınlaştırdığı efektif koruma oranı, gümrük vergisinin nihai malın fiyatına değil, sanayinin katma değerine sağladığı korumayı ölçer ve sanayiler arasındaki keyfi koruma farklarını görünür kıldı.

Türk okuru için en tanıdık isim Anne Krueger'dir. Krueger 1965'te Türkiye'de ithal ikamesi amaçlı döviz kontrollerinin ihracatı bastırdığını ve kaynak dağılımını bozduğunu gösterdi. 1974'te American Economic Review'da yayımlanan makalesinde rant kollama (rent-seeking) kavramını ortaya attı. Kavram, şirketlerin üretmek yerine devletin dağıttığı ayrıcalıkları, örneğin ithal lisansını elde etmek için kaynak harcamasını anlatır. Krueger aynı makalede Türkiye'de 1968'de yalnızca ithal lisanslarından doğan rantın GSMH'nin yaklaşık %15'i olduğunu tahmin etti.

Little, Scitovsky ve Scott'ın 1970'te OECD için yaptığı karşılaştırmalı çalışma başta olmak üzere 1970-1971'deki araştırmalar akademik görüşü kalıcı biçimde değiştirdi. Latin Amerika'da ithal ikameciliğin siyasi sonu 1982 borç krizi ve ardından gelen Washington Uzlaşması oldu.

Türkiye deneyimi

Türkiye 1963'te başlayan planlı dönem boyunca ithal ikameci sanayileşme stratejisi uyguladı. Otomobil, beyaz eşya ve dayanıklı tüketim malı sanayilerinin önemli kısmı bu dönemde gümrük duvarları ve ithal kotaları arkasında büyüdü. 24 Ocak 1980 istikrar kararları bu stratejiyi bırakıp ihracata dayalı, dışa açık büyüme modeline geçişi başlattı. Türk mevzuatında yerli ikamenin tipik araçlarından biri kamu alımıdır. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 63. maddesi, yerli malı teklif eden istekliler lehine %15'e kadar fiyat avantajı öngörür.

Çin modelinin farkı

Latin Amerika'nın ve Türkiye'nin 1960'lardaki modeli tüketim mallarının geniş bir bölümünü gümrük duvarı arkasına aldı ve ihracatı bastırdı. Çin ise dünyanın en büyük mal ihracatçısıdır ve ikameyi yabancı tedarikçinin kesebileceği dar halkalarda yoğunlaştırır. Korumayı gümrük vergisiyle değil, kamu alımı, onay şartı ve kullanım zorunluluğuyla sağlar. Her segmentte birden fazla yerli rakip vardır, yapay zekâ çipinde Huawei, Cambricon, Hygon, MetaX, Moore Threads ve Biren yarışır.

Benzerlikler de vardır. Prebisch'in uyardığı "her ülkenin her şeyi üretmeye çalışması" sorunu, aşağıda anlatılan HSMC gibi yerel yönetim destekli projelerde yeniden görüldü. Krueger'in rant kollaması 2022'deki Big Fund yolsuzluk soruşturmalarında, klasik modelin verimsiz ölçek sorunu da olgun düğümdeki kapasite fazlasında yeniden ortaya çıktı.

Çin'de kısa tarihçe

Çin'in devlet destekli çip ikamesi 1990'lara uzanır. Dokuzuncu Beş Yıllık Plan (1996-2000) döneminde başlatılan 909 Projesi kapsamında Huahong, Japon NEC ile ortaklık kurarak üretime geçti. 2000'de Devlet Konseyi'nin yazılım ve entegre devre sanayisini teşvik eden 18 No'lu Belgesi ile vergi teşviki dönemi başladı ve bu dönem 2004'te ilk engele DTÖ'de takıldı.

Politika 2014'ten sonra ölçek kazandı. Big Fund'ın üç fazı 2014, 2019 ve 2024'te kuruldu. 2015'te ilan edilen Made in China 2025 programı yarı iletkeni on öncelikli sektörden biri yaptı. Mart 2016'da Pekin'de kurulan Xinchuang Çalışma Komitesi kamu bilişiminde yerli ikameyi başlattı.

Ekim 2022'deki ABD ihracat kontrolleri süreci hızlandırdı. Bir ay önce devlet varlıklarını yöneten SASAC, sonradan "Document 79" diye anılan belgeyi çıkarmıştı. Ekim 2025'te Çin Komünist Partisi'nin (ÇKP) 15. Beş Yıllık Plan önerileri entegre devrelerde "olağanüstü önlemler" istedi. ABD'nin Aralık 2025'te açıklayıp Ocak 2026'da kurala döktüğü koşullu izne rağmen Çin gümrüğü Nvidia H200 çiplerinin ülkeye girişini durdurdu.

Yerli çip ve ekipman payı

Çip geneli

Made in China 2025'in teknik yol haritası olan Yeşil Kitap, yarı iletkende 2020 için %50 yurt içi pazar payı öngörüyordu. USCC'nin 14 Kasım 2025 tarihli değerlendirmesine göre gerçekleşen oran %16,6'da kaldı. Küresel katma değerdeki Çin payı 2022'de %11'di, Yeşil Kitap'ın 2020 için öngördüğü küresel pazar payı ise %14'ün üzeriydi. TechInsights'a göre Çin'in yarı iletkendeki kendine yeterlilik oranı 2014'te yaklaşık %14'ten 2023'te %23'e çıktı ve 2027 için beklenti yaklaşık %27'dir. USCC ise Çin'in 2025 sonunda çip ihtiyacının %30 kadarını yerli üreticilerden karşılamasını bekliyor. USCC'nin %30'u "yerli üreticileri" anar, TechInsights'ın oranı ise üretim yerine dayanır ve Çin'deki yabancı fabrikaları da içerir. Bu yüzden iki rakam doğrudan kıyaslanamaz.

Olgun düğümde tablo farklıdır. USCC'ye göre 28 nanometre ve üstü mantık çiplerinde küresel wafer (silikon plaka) kapasitesindeki Çin payı 2015'te %19'dan 2023'te %33'e çıktı. Bu kapasite 2015-2023 arasında küresel talepten dört kat hızlı büyüdü. Counterpoint verisine göre SMIC, 2024'ün ilk çeyreğinde %6 gelir payıyla GlobalFoundries'i geçip dünyanın üçüncü büyük dökümhanesi oldu.

Ekipman

Ekipman ikamenin en zor halkasıdır. TrendForce'un 12 Ocak 2026'da aktardığı Çin Yarı İletken Sanayi Derneği (CSIA) verisine göre yerli ekipman kullanım oranı 2024'te %25'ten 2025'te %35'e çıktı ve 2025 için konan %30 hedefi aşıldı. Kırılım eşit değildir. Aşındırma (etch) ve ince film biriktirmede oran %40'ın üzerinde, metrolojide yaklaşık %25, litografide yaklaşık %18'dir. Reuters'ın aktardığı analist tahminine göre fotorezist sökme ve temizleme ekipmanında kendine yeterlilik yaklaşık %50'dir. İleri düğümde açık daha büyüktür. USCC'ye göre 2023'te Çinli ekipman üreticileri 20-14 nanometre üretim ekipmanında yurt içi talebin yalnızca %9,6'sını karşıladı.

Fabrika düzeyinde tablo daha somuttur. TrendForce'a göre SMIC'in 28 nanometre hatlarındaki oksidasyon ve difüzyon fırınlarının %60'tan fazlası Naura'nın ürünüdür. Piotech'in YMTC'nin 3D NAND bellek hatlarındaki PECVD (plazma destekli kimyasal buhar biriktirme) payı %15'ten %30'a çıktı. AMEC'in 5 nanometre aşındırma makinesi ise TSMC'nin ileri üretim hatlarında doğrulama aşamasına girdi.

Litografi ayrı bir sınıftır. Reuters'ın 30 Aralık 2025 tarihli haberine göre Çin'deki devlet bağlantılı kuruluşlar 2025'te yerli litografi makineleri ve parçaları için yaklaşık 850 milyon yuanlık, rekor sayıda 421 sipariş verdi. Siparişlerin bir kısmı parça olduğu için makine başına fiyat hesaplanamaz. Yine de toplam tutar, Reuters'ın yaklaşık 250 milyon dolar fiyat biçtiği tek bir EUV makinesinin yarısına ulaşmaz. Georgetown Üniversitesi'ne bağlı CSET'in TechInsights verisiyle yaptığı hesap da yerli litografinin alt segmentte kaldığını gösterir. Çinli SMEE'nin küresel payı eski nesil i-line litografide yaklaşık %4'tür.

En ileri uçta Reuters 17 Aralık 2025'te, Shenzhen'de eski ASML mühendislerinin kurduğu bir EUV prototipinin 2025 başında tamamlandığını, EUV ışığı ürettiğini ama henüz çalışan çip üretmediğini yazdı. Hükümetin bu prototipte çalışan çip hedefi 2028'dir, projeye yakın kaynakların gerçekçi bulduğu tarih ise 2030'dur. Kıyas için ASML ilk çalışan EUV prototipini 2001'de yaptı ve ilk ticari çiplere 2019'da ulaştı.

Yapay zekâ hızlandırıcıları

IDC'ye göre Çin'e 2024'te 2,7 milyondan fazla yapay zekâ hızlandırıcı kartı sevk edildi. Yerli markaların sevkiyatı 820 binin üzerindeydi, yani toplamın yaklaşık %30'u. Bernstein 4 Ağustos 2025 tarihli notunda, yerli çiplerin Çin yapay zekâ çipi pazarındaki payının 2023'te %17'den 2027'de %55'e çıkmasını, Nvidia'nın payının ise 2024'te %66'dan 2025'te %54'e inmesini bekliyordu. Huang'ın %0'ıyla aradaki farkın ana nedeni zamanlamadır. Bernstein'ın rakamı, ABD Nvidia'nın Çin'e özel sürümü H20'nin satışına yeniden izin verdikten sonra yapılmış yıllık bir tahmindir. Huang'ın %0'ı ise Pekin'in şirketleri H20 almaktan caydırmasından sonraki, Ekim 2025'teki anlık durumu anlatır.

Bu segmentte asıl sınır arz tarafındadır. Caixin'e göre ByteDance, Cambricon'a yaklaşık 200 bin çiplik ön sipariş verdi. Cambricon'un 2025 sevkiyat kapasitesi ise en fazla 80 bin adet civarındaydı. Morgan Stanley, SMIC'in 7 nanometre ve altı kapasitesinin 2025'te ayda 22 bin wafer'dan 2026'da 42 bin wafer'a çıkacağını tahmin ediyor.

Yerelleşme belleğe de uzanıyor. ABD Ticaret Bakanlığı'na bağlı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS), 2 Aralık 2024'te yapay zekâ çiplerinin yanında kullanılan HBM'yi (yüksek bant genişlikli bellek) ihracat kontrolüne aldı. Huawei 18 Eylül 2025'te açıkladığı yol haritasında, 2026'nın ilk çeyreği için planlanan Ascend 950PR'den itibaren kendi geliştirdiği HBM'yi kullanacağını söyledi. DRAM tarafında yerli ikamenin ana adayı CXMT'dir. Dragonomi'nin 2 Aralık 2025 bülteninde aktarıldığı gibi CXMT DRAM'de teknoloji açığını hızla kapatıyor, ama ürün performansı Samsung ve SK hynix'in gerisinde kalıyor.

Otomotiv çipleri

BofA'dan Ming Hsun Lee'ye göre yerli markalar Çin'deki otomotiv çipi arzının 2024'te yaklaşık %9'unu karşıladı ve 2025'te bu oranın %15-20 olması bekleniyor. Otomobil üreticilerinin kendi tasarımları da sayılırsa oran beş yılda %50'ye çıkabilir. Nikkei Asia, bu atılımın Pekin'in otomotivde %100 yerli çip hedefiyle uyumlu olduğunu yazar, ama Dragonomi çevirisinde hedefin tarihi ve dayandığı belge geçmez. Macquarie'den Eugene Hsiao'ya göre Çin, olgun teknolojiyle üretilen mikrodenetleyici ve güç çiplerinde başarılıdır. Akıllı kokpit çiplerinin üst segmentinde ise pazarın %70'i Qualcomm'dadır. NEV üretimindeki büyüme bu çiplere olan talebi doğrudan artırır.

Ölçüm tuzakları

Yerli ikame haberlerinin en yanıltıcı yanı, aynı yıl için birbirini tutmayan rakamlardır. Ekipmanda 2024 yılı için üç kaynakta üç farklı oran bulunur.

Aynı Şubat 2025 kaynağı 2025 için %50 öngörmüştü, Ocak 2026'daki CSIA verisi ise %35 gösteriyor. Farkın nedeni tanımdır, yani yukarıda sayılan değer ve adet, stok ve akış, marka ve üretim yeri ayrımlarıdır. Şubat 2025 kaynağının 2024 için verdiği %13,6 ile CSIA'nın 2025 için verdiği %35 yan yana konunca yerli pay bir yılda iki buçuk katına çıkmış gibi görünür. Oysa CSIA'nın kendi serisinde artış %25'ten %35'edir.

Stok ile akış farkı, aşağıda anlatılan %50 yerli ekipman kuralında da görülür. Kural yalnızca yeni kapasite ihalelerini kapsar, fabrikaların yıllardır çalışan makineleri ise büyük ölçüde yabancıdır. Yeni alımlarda %50'lik bir pay, kurulu makine parkında çok daha düşük bir paya karşılık gelir.

"Yerli" kelimesi de tuzaktır. Çin'in otonom sürüş çipi lideri Horizon Robotics, 40'tan fazla otomobil üreticisine ve 310'dan fazla modele çip tasarlıyor, ama üretimi TSMC'ye yaptırıyor. Şirketin çipi tasarım olarak yerli, üretim olarak ithaldir. Yerli marka payına bakan bir istatistik Horizon'u yerli sayar, üretim yerine bakan bir istatistik saymaz.

Küresel pay ile yurt içi pay da ayrı ölçülerdir. CSET'in TechInsights verisiyle yaptığı hesaba göre 2019-2024 arasında Çinli firmaların küresel pazar payı biriktirme ekipmanında %2'den %7'ye çıktı. Kimyasal mekanik parlatmada (CMP) 8 puan, kuru aşındırmada 6 puan arttı. Naura'nın küresel PVD (fiziksel buhar biriktirme) payı %1'den %10'a yükseldi. CSET, veri setinin satışın nereye yapıldığını göstermediği uyarısını da yapar, bu yüzden küresel paydaki artış Çin'in kendi alımlarının büyüklüğüyle birlikte okunmalıdır.

Son tuzak hedefle gerçekleşeni karıştırmaktır. Made in China 2025 denince akla gelen %70'lik kendine yeterlilik hedefi çipe ait değildir. USCC'ye göre bu hedef ekonomi genelinde "temel bileşen ve temel malzemeler" için konmuştu. Yarı iletkende Yeşil Kitap açık bir yerelleşme hedefi koymadı, 2020 için %50 yurt içi pay öngören bir baz senaryo verdi. Otomotivde de haber başlığında yalnızca "%100 yerli çip" geçtiğinde okur bunu gerçekleşen oran sanabilir. 2024'teki gerçekleşme BofA'ya göre yaklaşık %9'dur.

Politika araçları ve yazısız kurallar

Çin'in yerli ikame araçlarının çoğu yazılı değildir ve bunun hukuki bir nedeni vardır. DTÖ'nün 1995'te yürürlüğe giren TRIMs Anlaşması'na (ticaretle bağlantılı yatırım önlemleri) ekli açıklayıcı listenin 1(a) paragrafı yerli katkı şartlarını ele alır. Bir işletmeyi yerli ürün almaya zorlayan ya da bir avantajı buna bağlayan şartlar, ulusal muamele ilkesine aykırı sayılır. Çin bunu erken öğrendi. ABD 18 Mart 2004'te Çin'in yurt içinde üretilen ya da tasarlanan entegre devrelere uyguladığı KDV iadesine karşı DTÖ'de DS309 davasını açtı. Taraflar 14 Temmuz 2004'te uzlaştı. Çin, Çin'de tasarlanıp yurt dışında üretilen çipler için iadeyi 1 Ekim 2004'te, yurt içinde üretilenler için 1 Nisan 2005'te sona erdirdi. Bu yüzden modern yerelleştirme politikaları çoğunlukla yazısız talimat, kamu alımı, lisans onayı ya da sübvansiyon şartı biçiminde uygulanır.

Fon kanalında Big Fund'ın ilk fazı 26 Eylül 2014'te 138,7 milyar yuanla kuruldu, ikinci faz 2019'da yaklaşık 204 milyar yuan topladı. Üçüncü faz 24 Mayıs 2024'te 344 milyar yuan (47,5 milyar dolar) kayıtlı sermayeyle, Maliye Bakanlığı öncülüğündeki 19 devlet kuruluşunun ortaklığında kuruldu. Üç fazın toplam sermayesi yaklaşık 687 milyar yuandır. USCC'ye göre merkezi ve yerel yönetim desteğini de içeren devlet öncülüğündeki yatırım, ABD'nin CHIPS Yasası kapsamında çip üretimini teşvike ayırdığı fonun yaklaşık üç katıdır ve üçüncü faz tamamen çipe yatırılırsa toplam yaklaşık 200 milyar dolara çıkar.

Kamu alımı kanalında MIIT'in 26 Aralık 2023 tarihli ölçütleri, kasaba (township) düzeyi ve üstündeki parti ve devlet birimlerinin bilgisayar ve sunucu alımlarında "güvenli ve güvenilir" işlemci ve işletim sistemi şartı getirdi. Financial Times'ın 24 Mart 2024 tarihli haberine göre bu ölçütler Intel ve AMD işlemcilerini ve Windows'u fiilen dışladı, onaylı listede Huawei ve Phytium işlemcileri yer aldı. Çin, 2023'te Intel'in 54 milyar dolarlık satışının %27'sini, AMD'nin satışının %15'ini oluşturuyordu. WSJ'nin Mart 2024 haberine göre SASAC'ın Document 79 olarak bilinen belgesiyle stratejik sektörlerdeki devlet şirketlerinden yabancı ofis ve işletim sistemi yazılımlarını 2027'ye kadar yerlisiyle değiştirmeleri istendi. Belgenin kamuya açık metninde yabancı yazılımı kaldırma ifadesi geçmez. Talimat yazısız iletilir ve kampanya gayriresmî olarak "Delete A" (Delete America) diye anılır.

Kapasite onayı en yeni araçtır. Reuters'ın 30 Aralık 2025 tarihli özel haberine göre Çin, yeni kapasite ekleyen çip üreticilerinden ekipmanlarının en az %50'sinin yerli olmasını şart koşuyor. Kural yayımlanmadı. Devlet onayı isteyen şirketler bu oranı satın alma ihaleleriyle kanıtlıyor ve eşiği tutturamayan başvurular genellikle reddediliyor. Kural olgun düğümde sıkı uygulanıyor, yerli ekipmanın bulunmadığı ileri düğümlere geçici esneklik tanınıyor ve nihai hedef %100'dür. Kural, fabrika yatırımlarının, yani sermaye harcamasının nereye aktığını doğrudan belirler.

Talep zorunluluğu veri merkezlerine de uzandı. Reuters'ın kaynaklara dayanan 5 Kasım 2025 tarihli haberine göre Pekin, kamuya açıklanmayan bir rehberle devlet fonu alan yeni veri merkezi projelerinde yalnızca yerli yapay zekâ çipi kullanılmasını şart koştu. İnşaatı %30'dan az tamamlanmış projeler yüklenmiş yabancı çipleri sökecek. 2021'den beri Çin'deki yapay zekâ veri merkezi projelerine 100 milyar doların üzerinde devlet fonu aktı.

Düzenleyici baskı da bir araçtır ve en açık örneği Micron'dur. Siber Uzay İdaresi (CAC) Mayıs 2023'te ulusal güvenlik riskleri gerekçesiyle kritik bilgi altyapısı işletmecilerinin Micron ürünü almasını yasakladı. Reuters Ekim 2025'te Micron'un bu karar yüzünden Çin'deki veri merkezi müşterilerine satışı bırakacağını yazdı. Micron notunda aktarıldığı gibi şirketin 2023 mali yılında Çin'den 3,4 milyar dolar geliri vardı ve boşalan payı Samsung ile SK hynix'in yanında YMTC ve CXMT gibi yerli üreticiler de paylaşabilir. Aynı araç 2025'te Nvidia'ya çevrildi. CAC 31 Temmuz'da H20'deki "arka kapı" riskleri gerekçesiyle şirketi görüşmeye çağırdı, rekabet kurumu SAMR 15 Eylül'de Mellanox taahhütlerinin ihlaline dair ön bulgu açıkladı.

H200 süreci araçların birlikte nasıl çalıştığını gösterir. ABD Aralık 2025'te H200'ün Çin'e satışına %25'lik bir pay karşılığında izin verdi. Pekin ithalatı onaylamadı ve alımı yerli çip alımı şartına bağlamak gibi seçenekleri tartıştı. Hukuk bürosu Mayer Brown'ın 16 Ocak 2026 tarihli özetine göre BIS'in vaka bazında lisans kuralı ve Section 232 kapsamındaki %25'lik değer bazlı gümrük vergisi 15 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi. Reuters'ın 14 Ocak 2026 tarihli haberine göre ise Çin gümrüğü o hafta acentelere H200'lerin girişine izin verilmediğini bildirdi. Oysa Çinli şirketlerin çip başına yaklaşık 27 bin dolardan 2 milyonu aşan H200 siparişi olduğu bildiriliyordu. Yabancı çipe ABD izni çıktığında bile Pekin ithalat onayı ve paket şartlarıyla yerli ikameyi sürdürebilir.

Başarısızlıklar ve maliyet

Şanghay Jiao Tong Üniversitesi, 2003'te "Çin'in kendi DSP (sayısal sinyal işlemcisi) çipi" diye tanıtılan Hanxin serisinde ciddi sahtecilik tespit ettiğini 12 Mayıs 2006'da açıkladı. Proje lideri Chen Jin'in 2002'de aldığı Motorola DSP çiplerinin logolarını zımparalatıp üzerlerine kendi etiketlerini bastırdığı ortaya çıktı.

Wuhan'daki Hongxin Semiconductor (HSMC) 128 milyar yuanlık toplam yatırımla 14 ve 7 nanometre üretim vaat etti ve TSMC'nin eski yöneticilerinden Chiang Shang-yi'yi işe aldı. Wuhan Kalkınma ve Reform Komisyonu kayıtlarına göre 2019 sonuna kadar gerçekleşen yatırım 15,3 milyar yuanda kaldı. Hiç kullanılmamış bir ASML litografi makinesi Ocak 2020'de yaklaşık 580 milyon yuanlık krediye rehin verilmişti. Şirket 2021'de tüm çalışanlarını çıkardı.

ÇKP Merkez Disiplin Komisyonu 30 Temmuz 2022'de Big Fund'ın yöneticisi Ding Wenwu hakkında soruşturma açıldığını duyurdu. Aynı dalgada eski Sanayi Bakanı Xiao Yaqing ile Tsinghua Unigroup'un eski başkanı Zhao Weiguo da soruşturuldu ve fon bir süre yatırım yapamadı.

Çipe en yakın tarihsel örnekler de uyarıcıdır. Brezilya'nın 29 Ekim 1984 tarihli 7.232 sayılı Bilişim Kanunu, mini ve mikro bilgisayar pazarını sekiz yıllığına yerli şirketlere ayırdı. Rezerv Ekim 1992'de sona erdi, yararlanıcılarından Sharp do Brasil açılımdan sonraki krizden çıkamayıp 2002'de iflas etti. Hindistan'ın kamuya ait Semiconductor Complex Ltd. (SCL) ise Mohali'de 1984'te, yani TSMC'nin 1987'deki kuruluşundan önce, 5 mikronluk CMOS teknolojisiyle üretime başladı. 1989'da çıkan ve nedeni kesinleşmeyen bir yangın tesisi yok etti. Tesis ancak 1997'de yeniden üretime geçebildi, TSMC o sırada on yıllık bir dökümhaneydi.

İkamenin faturası verimde ve enerjide ortaya çıkar. USCC'ye göre SMIC, Huawei'nin Kirin 9000S çipini EUV yerine daha eski DUV makinelerini sınırına kadar zorlayarak 7 nanometrede üretti. Bu yöntem verimlilikten ciddi ödün verdi ve USCC'ye göre verim (yield) düzeyi, sürecin iç talebin tamamını karşılamasını zorlaştırıyor. Açığı sistem düzeyinde kapatmanın bedeli enerjidir. SemiAnalysis'in Dragonomi'de özetlenen incelemesine göre Huawei'nin 384 Ascend çipli CloudMatrix 384 sistemi, Nvidia'nın GB200 NVL72 sistemine göre yaklaşık iki kat işlem gücünü yaklaşık dört kat enerjiyle sağlıyor.

Maliyetin bir de dış yüzü vardır. USCC'ye göre Çinli üreticilerin önümüzdeki üç-beş yılda yeni olgun düğüm kapasitesinin yaklaşık yarısını oluşturması bekleniyor ve Tayvanlı Powerchip bu rekabet yüzünden yapay zekâ ile ilgili ürünlere yöneldi. ABD'nin Çin'in olgun düğüm çiplerine yönelik Section 301 soruşturması Aralık 2025'te karara bağlandı, yeni gümrük vergilerinin Haziran 2027'de yürürlüğe girmesi planlandı.

Borsa fiyatlaması da tartışmalıdır. Moore Threads 5 Aralık 2025'te Şanghay STAR'da 8 milyar yuan toplayarak işleme başladı ve ilk gün %425 yükseldi. MetaX 17 Aralık 2025'te 585,8 milyon dolarlık halka arzın ardından ilk gün %693, Biren Technology 2 Ocak 2026'da Hong Kong'da 5,6 milyar Hong Kong doları (718 milyon dolar) topladıktan sonra %76 yükseldi. Gelir tarafında Cambricon örneği karışıktır. Şirketin 2025'in ilk dokuz ayındaki geliri yıllık %2.386 artışla 4,607 milyar yuana ulaştı, ama üçüncü çeyrek geliri 1,727 milyar yuanla bir önceki çeyreğin gerisinde kaldı.