Nadir toprak elementleri — Mıknatıs metalleri ve ihracat kontrolleri

Nadir toprak elementleri (rare earth elements, REE, kısaca nadir topraklar), periyodik tablodaki 15 lantanit ile skandiyum ve itriyumdan oluşan 17 metalin ortak adıdır. Neodimyum, praseodimyum, disprosiyum ve terbiyum gibi üyeleri elektrikli araç motorlarında, rüzgâr türbinlerinde, savunma sistemlerinde ve elektronikte kullanılan kalıcı mıknatısların hammaddesidir. Madenden mıknatısa uzanan zincirin büyük bölümü Çin’dedir ve Pekin Nisan 2025’ten beri bu elementlerin bir kısmının ihracatını lisansa bağlamıştır. Bu yüzden terim Dragonomi rapor özetlerinde Çin’in ihracat kontrolleri, NdPr oksit fiyatı, MP Materials ile Lynas Rare Earths’ün taban fiyat anlaşmaları ve mıknatıs üreticilerinin marjları üzerinden sık geçer.

Elementler ve cevher türleri

Lantanitler, atom numarası 57 olan lantandan 71 olan lutesyuma uzanan 15 elementtir. Dış elektron dizilimleri neredeyse aynıdır, fark iç katmandaki 4f yörüngesinde birikir. Bu yüzden kimyasal davranışları birbirine çok benzer ve doğada hep birlikte bulunurlar. Skandiyum ve itriyum lantanit değildir ama aynı cevherlerde görülür ve benzer tepkimeler verir, bu nedenle gruba dahil edilir.

Yaygın bir sınıflandırmaya göre lantan, seryum, praseodimyum, neodimyum, prometyum, samaryum ve evropiyum hafif nadir topraklar (LREE) grubunu oluşturur. Gadolinyumdan lutesyuma kadar olanlar ve itriyum ağır nadir topraklar (HREE) sayılır. Sınır kuruma göre değişir, bazı kaynaklar samaryum ile gadolinyum arasını "orta" grup olarak ayırır. Prometyum radyoaktiftir ve ticari olarak madenden elde edilmez.

Ad yanıltıcıdır. Seryum yer kabuğunda bakır kadar yaygındır, neodimyum da kurşundan boldur. Zor olan, bu elementleri ekonomik derişimde bulmak ve birbirinden ayırmaktır. "Toprak" sözcüğü de metal oksitlerine "toprak" denen 18. ve 19. yüzyıl kimyasından kalır.

Ticari açıdan üç cevher türü öne çıkar. Bastnasit, hafif elementlerce zengin bir florokarbonattır. Çin’in İç Moğolistan bölgesindeki Bayan Obo yatağı ve ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Mountain Pass madeni bu türdendir. Dragonomi yazılarında Bayan Obo bazen "Baiyun Ebo" diye geçer, ikisi aynı yataktır. Monazit bir fosfat mineralidir ve kıyı kumlarından ağır mineral yan ürünü olarak çıkar. İçindeki toryum yüzünden işleme artığı radyoaktif atık sayılır ve ruhsat süreçlerini zorlaştırır. İyonik adsorpsiyon killeri Güney Çin ve Myanmar’da görülür. Nadir toprak iyonları kil taneciklerinin yüzeyine tutunmuştur ve tuz çözeltisiyle kolayca yıkanır. Tenörleri çok düşüktür ama ağır elementlerce zengindirler, disprosiyum ve terbiyumun çoğu bu killerden gelir. Cevherdeki toplam nadir toprak oksidi oranı tenör ile ifade edilir, sektörde TREO (toplam nadir toprak oksidi) kısaltması kullanılır.

Madenden mıknatısa değer zinciri

Nadir toprak zinciri altı halkadan oluşur ve her halkanın ekonomisi ayrıdır. İlk halka madencilik ve zenginleştirmedir. Cevher kırılır, öğütülür ve çoğunlukla flotasyonla konsantre hâline getirilir. Konsantre hâlâ elementlerin karışımıdır. İkinci halkada konsantre asitle kavrulur ya da bazik ortamda parçalanır. Elementler çözeltiye geçer, toryum gibi istenmeyen maddeler ayrılır.

Üçüncü halka ayırmadır. Elementler çözücü ekstraksiyonu (solvent extraction, SX) ile tek tek ayrılır. Komşu elementlerin ayırma katsayısı bire çok yakın olduğu için işlem karıştırıcı-çöktürücü tanklardan oluşan yüzlerce kademede tekrarlanır. Süreç Lantanit Ayırma Hattı derin okumasında ayrıntılı anlatılır. Dördüncü halkada ayrılan elementler çöktürülüp kalsine edilir ve saf oksit olarak satılır. Fiyatı izlenen ürünler çoğunlukla bu oksitlerdir.

Son iki halka metal ve mıknatıstır. Oksitler erimiş tuz elektroliziyle metale indirgenir, sonra demir ve borla alaşımlanıp ince şeritler hâlinde dökülür. Alaşım hidrojenle kırılır, ince toz hâline getirilir, manyetik alan altında preslenir ve sinterlenir. Ardından işlenir, kaplanır ve mıknatıslanır. Sonraki durak motor ya da jeneratördür.

Ayırma ve metal yapımı, madencilikten çok daha zor taşınır. Bir ayırma hattı hem kimya mühendisliği birikimi hem de radyoaktif atık izni gerektirir. Mountain Pass konsantresinin önemli bir kısmı ayırma için Çin’e gidiyordu. MP Materials bu sevkiyatları durdurduğunu 17 Nisan 2025’te açıkladı. Bu örnek, maden Çin dışında olsa bile katma değerin Çin’de kalabildiğini gösterir.

NdPr oksit (neodimyum-praseodimyum)

NdPr oksit, neodimyum ve praseodimyum oksitlerinin ayırma hattından birlikte alınan karışımıdır. İki element periyodik tabloda yan yanadır (atom numaraları 59 ve 60) ve birbirinden ayırması en zor çiftlerden biridir. Mıknatıs üreticisi için ayrı ayrı saf olmaları gerekmez, çünkü praseodimyum alaşımda neodimyumun yerini kısmen alabilir. Ayırıcılar bu yüzden çifti birlikte bırakır ve masraflı son adımı atlar. "PrNd" ve "Pr-Nd oksit" adları da aynı ürünü anlatır.

NdPr’nin asıl alıcısı NdFeB mıknatıstır, yani neodimyum-demir-bor kalıcı mıknatısı. Alaşımı 1980’lerin başında Japonya’da Sumitomo Special Metals ve ABD’de General Motors birbirinden bağımsız geliştirdi, buluş 1984’te duyuruldu. NdFeB, oda sıcaklığında bilinen en güçlü kalıcı mıknatıstır ve aynı torku çok daha küçük bir motorla üretmeyi sağlar. Elektrikli araç çekiş motorları, doğrudan tahrikli rüzgâr türbinleri, sabit diskler, hoparlörler, robotlar ve füze yönlendirme sistemleri bu mıknatıslara dayanır. Çin’de başlıca talep kaynaklarından biri NEV denen yeni enerjili araçlardır. Rüzgâr tarafı Goldwind’in Dişsiz Devrimi derin okumasında anlatılır.

NdFeB’nin zayıf noktası sıcaklıktır. Isındıkça mıknatıslığını kaybetmeye direnci, yani koersivitesi düşer. Motor içinde ısınan mıknatısın dayanıklı kalması için alaşıma disprosiyum ya da terbiyum eklenir. NdPr mıknatısın gövdesini, disprosiyum ve terbiyum sıcağa dayanımını sağlar. NdPr ile ağır elementler arasındaki bu bağ piyasanın ana ilişkisidir.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) 2026 yayınındaki Argus kaynaklı FOB (free on board, yani gemide teslim) ortalamalarına göre %99 saflıkta NdPr oksidin kilogramı 2022’de 124 dolar, 2023’te 75 dolar, 2024’te 55 dolardı. 2025 tahmini 69 dolardır. Aynı yıl neodimyum oksit 73 dolar, praseodimyum oksit 74 dolardı. 2022 zirvesinden 2024 dibine düşüş %56 oldu. Bu oynaklık, Çin dışındaki yeni projelerin neden devlet garantisi aradığını açıklar.

Denge sorunu ve rakamlarla üretim

USGS’nin Şubat 2026’da yayımlanan Mineral Commodity Summaries 2026 verilerine göre dünya nadir toprak maden üretimi 2025’te 390.000 ton nadir toprak oksidi (REO) eşdeğerine ulaştı, 2024’te 380.000 tondu. Çin’in üretimi iki yılda da 270.000 ton, payı yaklaşık %69’dur. USGS, Çin rakamının kota temelli olduğunu ve kayıt dışı üretimi içermediğini not eder.

Myanmar rakamı ülkenin kendi istatistiğinden değil, Çin’in ithalat verisinden tahmin edilir. Rezervlerde USGS dünya toplamını 75 milyon tonun üzerinde, Çin’inkini 44 milyon ton gösterir. Rusya 3,8 milyon, Vietnam 3,5 milyon, ABD 1,9 milyon, Grönland 1,5 milyon tonla izler.

Tonaj ile değer örtüşmez. Bir cevher içerdiği elementleri doğanın belirlediği oranda verir. Madenci yalnızca neodimyum üretemez, lantan ve seryumu da çıkarmak zorundadır. Hafif element cevherlerinde tonajın çoğunluğu lantan ve seryumdur, NdPr azınlıkta kalır. Sektör buna denge sorunu (balance problem) der.

USGS’nin 2025 ortalamaları farkı açıkça gösterir. NdPr oksit kilogram başına 69 dolar iken lantan oksit 1,00 dolar, seryum oksit 1,71 dolar, samaryum oksit 2,82 dolardı. Evropiyum oksit 27 dolar, gadolinyum oksit 30 dolardı. NdPr lantandan 69 kat pahalıdır. Bir madenin gelirinin büyük bölümü NdPr’den, kalanın önemli kısmı disprosiyum ve terbiyumdan gelir. Lantan ve seryum çoğu zaman bertaraf maliyetine yakın fiyatlı yan ürünlerdir. Değerleme bu yüzden toplam REO tonuyla değil, NdPr ve ağır element tonuyla yapılır. USGS’ye göre küresel ölçekte en büyük kullanım alanı mıknatıslardır, ABD’de ise daha çok lantan ve seryum tüketen katalizörler ilk sıradadır.

Çin’in kota ve lisans rejimi

Çin bu gücü ilk kez 2010’da açıkça kullandı. Japonya ile yaşanan diplomatik gerginlik sırasında Japonya’ya sevkiyatlar fiilen durdu ve fiyatlar sert yükseldi. ABD, Avrupa Birliği ve Japonya, Çin’in ihracat vergilerini ve kotalarını Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) taşıdı. DS431 davasındaki karar 2014’te Çin aleyhine çıktı ve Çin ihracat kotalarını 2015’te kaldırdı. 2025 rejimi ise kota ve vergi yerine lisansa dayanır, DTÖ kararı bu aracı kapsamıyordu.

Üretim tarafında ilk katman toplam miktar kontrolü denen kota sistemidir. Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı (MIIT) madencilik ile ergitme ve ayırma için yıllık kota dağıtır. Kotalar yalnızca devlet listesindeki şirketlere, pratikte devlet şirketlerine verilir. Yayımlanan son kota partilerine göre 2024’te madencilik kotası 270.000 ton, ergitme ve ayırma kotası 254.000 ton oldu. Madencilik kotasının yaklaşık 251.000 tonu kaya türü hafif element cevherine, yaklaşık 19.000 tonu iyonik kile ayrıldı. 2023’ün 255.000 tonuna göre artış yaklaşık %6 ile son yılların en düşüğüydü. Reuters’a göre Çin 2025’ten itibaren kotaları kamuya duyurmayı bıraktı.

İkinci katman yasal çerçevedir. Devlet Konseyi’nin Nadir Toprak Yönetim Yönetmeliği 1 Ekim 2024’te yürürlüğe girdi. Yönetmelik kaynakların devlete ait olduğunu, yalnızca listedeki şirketlerin madencilik ve ayırma yapabileceğini söyler, ürün izlenebilirlik sistemini zorunlu kılar. 22 Ağustos 2025’te MIIT, Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu (NDRC) ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı’nın geçici düzenlemesi kontrolü ithal cevherin, örneğin monazit konsantresinin işlenmesine genişletti. Şirketler aylık ürün akış verisi yüklemek zorundadır, kuralı çiğneyenin kotası kesilir.

İhracatta dönüm noktası 4 Nisan 2025’tir. Ticaret Bakanlığı (MOFCOM) ile Gümrük Genel İdaresi’nin 18 sayılı duyurusu samaryum, gadolinyum, terbiyum, disprosiyum, lutesyum, skandiyum ve itriyumu ihracat lisansına bağladı. Kapsam metal, oksit, alaşım, bileşik, karışım ve bu elementleri içeren mıknatıs gibi ürünleri içerir. Lisanssız sevkiyat gümrükte bekletilebilir. Dragonomi bu adımı aynı hafta Metaller - Nadir element kısıtları notunda aktardı.

9 Ekim 2025’te 61 ve 62 sayılı duyurular holmiyum, erbiyum, tulyum, evropiyum ve iterbiyumu listeye ekledi. Daha önemlisi, Çin kökenli nadir toprak değeri %0,1 ya da üzerinde olan yabancı üretimli ürünlere ülke dışı uygulanan bir kural getirildi, teknoloji ve ekipman ihracatı da denetime girdi (Nadir Metaller, Çin kısıtlamaları). 7 Kasım 2025’te 70 sayılı duyuru bu Ekim tedbirlerini, aynı dönemin bazı başka ihracat duyurularıyla birlikte 10 Kasım 2026’ya kadar askıya aldı. Nisan 2025 kontrolleri askıya alınmadı ve 11 Haziran 2026 itibarıyla yürürlüktedir. Özetle samaryum, gadolinyum, terbiyum, disprosiyum, lutesyum, skandiyum ve itriyum lisansa tabidir. Holmiyum, erbiyum, tulyum, evropiyum ve iterbiyumu kapsayan Ekim listesi ise askıdadır.

Genel lisans ve ihracat verisinin okunması

Lisans rejiminin en az bilinen parçası genel lisans uygulamasıdır. Çin, 2 Aralık 2025’te mıknatıs ihracatı için ilk genel lisans partisini verdi. Reuters’a göre JL Mag neredeyse tüm müşterileri için onay aldı, Ningbo Yunsheng ve Beijing Zhong Ke San Huan ise müşteri listelerinin bir kısmı için. Ningbo Jintian Copper da 10 Aralık’ta bir genel lisans aldığını bildirdi.

Genel lisans bir yıl geçerlidir ve ürün grubuna değil, adı belirtilmiş müşterilere bağlıdır. Daha önce her sevkiyat ayrı onay istiyordu ve onaylar yaklaşık 1 ila 1,5 ay sürüyordu. Genel lisans rejimi kaldırmaz, içinde hızlı bir şerit açar ve şimdilik yalnızca büyük üreticiler bu şeride girebiliyor. Beyaz Saray adımı kontrollerin fiilen sona ermesine benzetti, Pekin ise kamuoyu önünde pek bir şey söylemedi. USGS’nin Şubat 2026 değerlendirmesi Nisan kontrollerinin sürdüğünü teyit eder. Sonuçta risk sektör genelinde değil, şirket ve müşteri bazındadır. JL Mag’den alan bir Avrupa motor üreticisi rahat bir yıl geçirirken listede olmayan küçük bir Çinli üreticiden alan rakibi her sevkiyatta bekleyebilir.

İhracat verisi de dikkatli okunmalıdır. Çin gümrük verilerine göre kalıcı mıknatıs ihracatı Mayıs 2025’te 1.238 tona indi. Düşüş aylık bazda %52,9, yıllık bazda %74 idi, ABD’ye giden miktar yalnızca 46 ton civarındaydı. Toparlanma Haziran’da başladı, Temmuz 2025’te ihracat 5.577 tona çıktı. SMM’nin aktardığı gümrük verisine göre Nisan 2026’da ihracat 5.126 ton oldu, yıllık bazda %95 artış.

"İhracat normale döndü" başlığı iki şeyi gizler. Birincisi kapsamdır. Nisan 2025 listesi mıknatısları yalnızca kısmen kapsar. Disprosiyum, terbiyum ya da samaryum içermeyen sınıflar lisansa tabi değildir. Toplam mıknatıs tonajı bu yüzden lisans sıkılığının zayıf bir göstergesidir. İkincisi varış yeridir. Mayıs 2025 dibinde 1.238 tonluk toplamın yalnızca 46 tonu ABD’ye gitti. Aynı yanılgı toplam ihracatta da görülür. Reuters’ın 14 Ocak 2026 haberine göre Çin’in 2025 nadir toprak ihracatı en az 2014’ten bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Toplamın çoğunu ucuz lantan ve seryum ürünleri oluşturur. İtriyum, disprosiyum ve terbiyum ihracatı ise kontrol öncesinin çok altında kaldı. Doğru göstergeler element bazında hacim, değer ve varış ülkesidir.

Çin ürün listesinin üzerine ülkeye özgü son kullanıcı yasakları da ekliyor. MOFCOM, 6 Ocak 2026’da Başbakan Takaichi’nin Kasım 2025’teki Tayvan açıklamalarının ardından çift kullanımlı ürünlerin Japon askeri son kullanıcılarına ihracatını yasakladı, 8 Ocak’ta sivil kullanıcıların etkilenmeyeceği açıklandı. Japonya 2024’te nadir toprak ithalatının yaklaşık %63’ünü Çin’den karşılıyordu. Nomura, üç aylık bir kısıtlamanın Japon şirketlerine yaklaşık 660 milyar yen maliyet çıkarabileceğini hesapladı. Benchmark Mineral Intelligence’a göre Japon alıcıların agresif tedariki Şubat 2026’da Çin dışındaki ağır element fiyatlarını yukarı itti.

Ağır nadir topraklar, iyonik kil ve Myanmar

Ağır element piyasası NdPr’den farklı davranır, çünkü arzı hem dar hem kırılgandır. İyonik kil, 2024’te Çin’in 270.000 tonluk madencilik kotasının yaklaşık %7’siydi. Ağır elementlerin kaynağı, kotanın bu küçük dilimine sıkışmış durumdadır.

Çin’in kendi ağır element güvenliği de dışarıya bağlıdır. Tablodaki Myanmar rakamlarındaki 27.000 tondan 22.000 tona düşüş bu açıdan önemlidir. Stimson Center’a göre Myanmar son yıllarda Çin’in ithal ettiği ağır nadir toprakların değer olarak %60’ından fazlasını sağladı. Kachin Bağımsızlık Ordusu Ekim 2024’te Pangwa ve Chipwi maden kuşağını ele geçirdi. Bölgedeki aktif maden sahası sayısı 2020’deki yaklaşık 130’dan 2024 sonunda 370’in üzerine çıktı ve askeri yönetim kuşağı geri almaya çalışıyor. Dünya disprosiyum ve terbiyum arzının önemli bir kısmı bir isyancı grubun denetimindeki bölgeden gelir ve bunun tek görünür sinyali Çin gümrük verisidir.

Kontrollerin en sert fiyat etkisi NdPr’de değil itriyumda görüldü. Reuters’ın Kasım 2025’te aktardığı Argus verisine göre Avrupa’da itriyum oksit kilogram başına yaklaşık 270 dolara çıktı, Ocak 2025’ten bu yana yaklaşık %4.400 artış. Aynı anda Çin iç piyasasında fiyat yaklaşık 7 dolardı. İtriyum jet motoru türbin kanatlarının termal bariyer kaplamalarında ve yarı iletken aşındırma odalarının kaplamalarında kullanılır, ABD Havacılık Sanayileri Birliği (AIA) bu riske dikkat çekti. İtriyum Kasım 2025 askıya almasından sonra da lisansa tabi kaldı. Bu, piyasanın Çin içi ve Çin dışı olarak iki katmana ayrıldığının en net örneğidir.

Benchmark’ın 15 Nisan 2026 tarihli değerlendirmesine göre ağır elementler Çin dışında belirgin biçimde daha sıkı kaldı ve Şubat 2026 rallisine öncülük etti. SunSirs verilerine göre Şubat 2026’da Çin’de disprosiyum oksidin tonu yaklaşık 1,495 milyon yuan, terbiyum oksidinki yaklaşık 6,675 milyon yuandı. Terbiyum disprosiyumdan yaklaşık 4,5 kat pahalıdır.

Çin dışındaki ağır element üretimi hâlâ ton ve kilogram ölçeğindedir. Lynas’ın disprosiyum ve terbiyum toplamı Eylül 2025 çeyreğinde 9 ton, Aralık 2025 çeyreğinde 26 ton, Mart 2026 çeyreğinde 8 tondu. Energy Fuels, Utah’taki White Mesa tesisinde 2025 boyunca yaklaşık 29 kilogram pilot ölçekli disprosiyum oksit üretti, Argus’a göre bir Koreli mıknatıs üreticisi bu oksidi Aralık 2025’te onayladı. Şirket ilk ABD terbiyum oksidini 25 Mart 2026’da üretti, pilot hız haftada yaklaşık 1 kilogramdır. "İlk üretim" başlıkları bu yüzden arz rahatlaması değil, ürün doğrulama kilometre taşıdır.

Talep tarafında da hareket alanı vardır, çünkü ağır element kullanımı bir tasarım tercihidir. Mühendisler NdFeB sınıflarını N, M, H, SH, UH ve EH gibi harflerle ayırır, harf yükseldikçe sıcaklık dayanımı ve genellikle ağır element içeriği artar. Elektrikli araç çekiş motorlarındaki sınıflar, tane sınırı difüzyonu (grain boundary diffusion, GBD) ile 150–200 °C’de koersivitesini korur. Yöntem disprosiyum ya da terbiyumu alaşımın tamamına değil, tanelerin sınırlarına uygular. Mıknatıs tedarikçisi Stanford Magnets’ın EV Reporter’da yayımlanan teknik notuna göre yüksek koersiviteli sınıflar tarihsel olarak %10’un üzerinde disprosiyum gerektiriyordu ve GBD ile tane inceltme bu oranı yaklaşık 5 puan düşürür. Bu tek bir tedarikçinin verisidir ve genelleştirilmemelidir. Arz şoku, ağır elementi azaltılmış ya da hiç içermeyen sınıflara geçişi hızlandırır ve tam olarak kontrol edilen elementlerin talebini aşındırır.

Taban fiyat sözleşmeleri ve 110 dolarlık referans

Çin dışındaki projelerin temel sorunu, fiyatın Çin’deki düşük maliyetli üreticilerce belirlenmesidir. Maliyet eğrisinin alt ucunda Çinli devlet şirketleri durur, Batılı yeni bir ayırıcı fiyat düşüşünde zarar eder. 2025’ten itibaren bu sorun devlet destekli taban fiyatlarla çözülmeye çalışıldı. Kilogram başına 110 dolar, üç ayrı anlaşmada NdPr oksit tabanı olarak görüldü ve fiilî bir Batı referansına dönüştü.

İlk anlaşma MP Materials ile ABD Savunma Bakanlığı arasında 10 Temmuz 2025’te imzalandı. Şirketin SEC dosyalarına göre bakanlık 400 milyon dolarlık dönüştürülebilir imtiyazlı hisse ve bir varant aldı, ikisi birlikte işlem öncesi adi hisselerin yaklaşık %15’ine denk gelir. Mekanizma şöyle işler. Bakanlık her çeyrek, 110 dolar ile çeyreklik hacim ağırlıklı ortalama piyasa fiyatı arasındaki farkı kilogram başına öder. Taban 10 yıl boyunca satılan ya da stoklanan konsantre, oksit ve metal dahil tüm NdPr ürünlerine uygulanır. 10X adlı yeni mıknatıs tesisi tam kapasiteye ulaştığında bakanlık, satış fiyatının 110 doları aşan kısmının %30’unu alır.

Anlaşmanın mıknatıs ayağı daha sıra dışıdır. Bakanlık 10X’in tüm üretimini ticari faaliyetin başlangıcından itibaren 10 yıl boyunca almayı kabul etti ve tam kapasitede yıllık en az 140 milyon dolarlık FAVÖK’ü garanti etti, rakam her yıl %2 enflasyonla güncellenir. JPMorgan ve Goldman Sachs, 10X’in finansmanı için 1 milyar dolarlık kredi taahhüdü verdi. 10X’in 2028’de devreye girmesi bekleniyor. Emtia işlemede bir mıknatıs fabrikasının FAVÖK’ünün devletçe garanti edilmesi alışılmış bir model değildir. Burada yalnızca oksidin değil, zincirin alt ucunun riski de devlete geçer. Çin’e konsantre sevkiyatını Nisan 2025’te durduran MP, Temmuz 2025’te üçüncü taraflara REO satışını da tamamen kesti.

İkinci anlaşma Japonya’dandır. Lynas’ın 21 Nisan 2026 tarihli çeyrek faaliyet açıklamasına göre şirket, JOGMEC ile Sojitz’in ortaklığı JARE ile 10 Mart 2026’da 12 yıllık anlaşmasını güncelledi. Anlaşma yılda 5.000 ton NdPr için kesin alım ve 110 dolar/kg taban içerir. NdPr 150 dolar/kg’ı aşarsa kazanç paylaşılır, ancak paylaşım yılda 10 milyon dolarla sınırlıdır. Lynas’ın ağır oksitlerinin %50’si kesin alıma bağlandı, %75’e kadarı Japonya’ya arz edilebilir. Bunların fiyatı Lynas’a "fırsat kaybı" yaratmayacak biçimde, yani piyasaya referanslı belirlenir. Üçüncü anlaşma, Lynas ile ABD hükümetinin 16 Mart 2026 tarihli bağlayıcı niyet mektubudur. Teksas’taki bir ağır element tesisine ayrılan yaklaşık 96 milyon dolar, Lynas’ın mevcut tesislerinden dört yıl boyunca oksit alımına kaydırıldı. Taban yine 110 dolar/kg’dır. Teksas tesisi fiilen rafa kalktı.

USA Rare Earth modeli farklıdır. Şirketin 26 Ocak 2026 tarihli SEC dosyasına göre ABD Ticaret Bakanlığı’nın yarı iletken üretimini teşvik eden CHIPS yasasından doğan programıyla 1,6 milyar dolarlık bağlayıcı olmayan bir niyet mektubu imzalandı. Paketin 277 milyon doları federal fon, 1,3 milyar doları kıdemli kredidir ve devlet şirkete göre %8 ile %16 arası bir pay alacaktır. Taban fiyat ya da alım taahhüdü yoktur. Şirket 20 Nisan 2026’da Brezilya’daki Serra Verde’yi 2,8 milyar dolara almayı kabul etti. Pela Ema madeni Çin dışındaki az sayıdaki iyonik kil madeninden biridir ve 2027’ye kadar yılda yaklaşık 6.400 ton REO hedefler.

Taban dışında iki model daha var. 2 Şubat 2026’da duyurulan Project Vault, Reuters’a göre yaklaşık 12 milyar dolarlık ortak bir mineral stokudur ve ABD Exim Bankası’nın 15 yıllık 10 milyar dolarlık kredisine dayanır. Katılımcılar öncelikli erişim için ücret öder ve önceden belirlenmiş fiyatlardan alım yapmayı kabul eder. Hindistan kabinesi ise 26 Kasım 2025’te 72,8 milyar rupilik (7.280 crore) bir mıknatıs programı onayladı. Program yılda 6.000 tonluk sinterlenmiş mıknatıs kapasitesini satışa bağlı teşviklerle kurmayı hedefler. En fazla beş yararlanıcının her biri yılda 1.200 tonla sınırlıdır, tekliflerin son günü 28 Mayıs 2026’ydı.

Fiyat oluşumu ve iki katmanlı piyasa

Nadir toprakların LME benzeri bir borsa kontratı yoktur, fiyat değerlendirme kuruluşlarının tespitleriyle oluşur. Çin iç piyasası için SMM, Asian Metal ve SunSirs, Çin dışı için Argus, Fastmarkets ve Benchmark başlıca kaynaklardır. Benchmark’a göre Avrupa ve Kuzey Amerika’daki alıcılar Nisan 2026 itibarıyla yönü hâlâ Çin göstergelerinden alıyor.

2026’nın ilk yarısında fiyat yolu şöyleydi. SMM’ye göre Ocak başında NdPr oksit teklifleri ton başına yaklaşık 640.000 yuandı. SunSirs verisine göre 25 Şubat 2026’da Pr-Nd oksit ortalaması ton başına 882.900 yuana çıktı. Benchmark’a göre Çin’de PrNd oksit ilk çeyrekte yaklaşık %30 yükseldi, Mart ortasından sonra Çinli mıknatıs üreticilerinin fiyatlara direnmesiyle düzeltme geldi. 13 Mayıs 2026’da Pr-Nd oksit ton başına yaklaşık 736.100 yuan, disprosiyum oksit 1.322.900 yuandı. Şubat zirvesinden Mayıs’a düşüş Pr-Nd’de yaklaşık %17, disprosiyumda yaklaşık %11,5 oldu.

Bu sayıları dolar tabanlarıyla karşılaştırırken bir tuzak vardır. SMM ve SunSirs’ün Çin iç fiyatları genellikle %13 katma değer vergisi (KDV) dahil ve ton başına yuan cinsindendir. Batı sözleşmeleri, tabanlar ve USGS’nin Argus fiyatları ise Çin dışı, KDV hariç ve kilogram başına dolardır. KDV ayıklanmadan yapılan çevrim Çin fiyatını %13 yüksek gösterir. Konu ihracat vergi iadesi maddesindeki KDV mantığıyla bağlantılıdır.

Bir örnek hesap farkı netleştirir. Hesap 1 dolar = 7 yuan varsayımına dayanır ve kur değişimini içermez. 25 Şubat’taki 882.900 yuanlık zirvenin KDV hariç karşılığı 882.900 / 1,13 = yaklaşık 781.300 yuandır. Bu, kilogram başına 781,3 yuan, yani 781,3 / 7 = yaklaşık 111,6 dolar eder. 13 Mayıs’taki 736.100 yuan aynı yolla 736.100 / 1,13 = yaklaşık 651.400 yuan, kilogram başına da 651,4 / 7 = yaklaşık 93 dolardır. Ocak başındaki 640.000 yuanlık teklif ise yaklaşık 81 dolara denk gelir. Çin iç fiyatı Şubat’ta kısa süre tabanın üzerine çıktı, Mayıs ortasında yaklaşık 17 dolar altına indi. Bu sonuç bir analist türetmesidir ve yalnızca Mayıs ortası için geçerlidir. Sözleşmelerdeki baz fiyat da bu seriyle aynı şey değildir. MP’nin tabanı çeyreklik hacim ağırlıklı bir piyasa fiyatına göre hesaplanır ve şirketin ilk çeyrekteki taban ödemesi, aşağıda görüleceği gibi, bu Çin iç fiyat aralığının ima ettiğinden büyüktür. Tabanların fiziki çapası yine de Çin iç fiyatıdır. Taban ödemesi bu açıdan Çin içi ile Çin dışı fiyat farkına yazılmış bir opsiyon gibi çalışır.

Çin içinde yarı resmî bir gösterge daha vardır. China Northern Rare Earth, Bayan Obo konsantresini ana grubu Baotou Steel’den ilişkili taraf fiyatıyla alır. Nisan 2023’teki birleşik mekanizmaya göre fiyat her çeyreğin ilk ayının ilk yarısında yeniden belirlenir. Baz kuru ağırlık, %50 REO içeriği ve vergi hariçtir, fiyat ihaleyle değil formülle bulunur. SunSirs’e göre konsantre fiyatı 2026’nın ilk çeyreğinde ton başına 26.834 yuandı, 10 Nisan 2026’da duyurulan ikinci çeyrek fiyatı 38.804 yuan oldu. Artış 11.970 yuan, yani çeyreklik bazda %44,61’dir. REO içeriğindeki her 1 puanlık fark ton başına 776,08 yuan ekler ya da çıkarır. Bloomberg’e göre Inner Mongolia Baotou Steel Union hissesi duyuruda %8,5’e kadar yükseldi. Formül bir önceki çeyreğin oksit fiyatlarını esas aldığı için piyasayı yaklaşık bir çeyrek geriden izler, ama her çeyrek Pekin’in fiyat duruşu hakkında sinyal verir.

Şirket rakamlarında tuzaklar

Nadir toprak şirketlerinin tabloları, emtia şirketlerine alışkın bir okuru bile yanıltabilir. En iyi örnek MP Materials’ın 7 Mayıs 2026’da açıkladığı 2026 ilk çeyrek sonuçlarıdır (31 Mart 2026’da biten üç aylık dönem).

İlk tuzak taban ödemelerinin yeridir. MP bu ödemeleri "fiyat koruma anlaşması geliri" (price protection agreement, PPA) olarak gelirin dışında, Materials segmentinde kaydeder. Buradaki PPA, enerji sektöründeki elektrik alım sözleşmesiyle karıştırılmamalıdır. Düzeltilmiş FAVÖK bu ödemeleri içerir ve piyasa fiyatlı gelire göre şişkin görünür (GAAP dışı kâr).

Bu rakamlardan kaba bir türetme yapılabilir. NdPr geliri 71,1 milyon dolar, satış 1.006 ton olduğuna göre 71,1 / 1.006 = yaklaşık 70,7 dolar/kg eder. Taban ödemesi 42,3 / 1.006 = yaklaşık 42 dolar/kg’dır. Toplam yaklaşık 113 dolar/kg, yani tabana yakındır. Bu MP’nin açıkladığı bir rakam değil, analist türetmesidir. Bölen de yaklaşıktır, çünkü taban satılanla birlikte stoklanan ürüne de ödenir ve çeyrekte üretim (917 ton) ile satış (1.006 ton) farklıdır. Yine de şirketin kilogram başına toplam gelirinin piyasa fiyatından çok tabana yakın oluştuğunu düşündürür. MP gerçekleşen NdPr fiyatını ve kilogram başına maliyeti bu çeyrekte açıklamadı.

İkinci tuzak birim dönüşümüdür. MP, 2026’nın ilk çeyreğinden itibaren NdPr metal satışlarını oksit eşdeğerine 1,20 yerine 1,25 katsayısıyla çeviriyor ve önceki dönemleri yeniden düzenlemedi. Yıllık hacim karşılaştırmaları bu yüzden kısmen bozuktur. Üçüncü tuzak ürün karmasıdır. 2025’in ilk çeyreğinde 30,1 milyon dolar olan konsantre satışı Temmuz 2025 kararından sonra sıfıra indi. Aralık 2025’te başlayan mıknatıs üretimi ise 2026’nın ilk çeyreğinde Magnetics segmentine 21,1 milyon dolar gelir ve 5,9 milyon dolarlık başlangıç maliyeti getirdi. Yıllık gelir karşılaştırması bu yüzden farklı ürünleri kıyaslar. Segment gelirlerinin toplamı da konsolide geliri aşar, 71,1 ile 21,1 milyon doların toplamı 90,6 milyon dolardan büyüktür. Segment rakamları bu yüzden doğrudan toplanmamalıdır.

Dördüncü tuzak REO tonajıdır. MP’nin 12.983 tonluk REO üretimi, 917 tonluk NdPr üretiminin yaklaşık 14 katıdır. Lynas’ta ise Mart 2026 çeyreğindeki 3.233 tonluk REO üretiminin 1.996 tonu, yani yaklaşık %62’si NdPr’dir. İki şirketin "REO üretimi" aynı şeyi ölçmez.

Lynas’ta ortalama satış fiyatı tuzağı vardır. 31 Mart 2026’da biten çeyrekte (2026 mali yılının üçüncü çeyreği) şirketin brüt satış geliri 265,0 milyon Avustralya doları ile bir yıl önceki 123,0 milyon Avustralya dolarının iki katını aştı. Tüm ürünlerin ortalama satış fiyatı kilogram başına 84,6 Avustralya doları ile önceki çeyreğin 85,6 Avustralya dolarına göre yatay kaldı. Oysa NdPr ortalama fiyatı çeyreklik bazda %25 arttı. Fark ürün karmasından gelir, disprosiyum ve terbiyum 26 tondan 8 tona inmişti. Karma ortalama fiyat bu yüzden NdPr fiyatının vekili olamaz. Lynas, gerçekleşen NdPr fiyatının artık endeksten bağımsız fiyatlı satışların artan payını da yansıttığını söylüyor. Şirket disprosiyum, terbiyum ve Mart 2026’da ilk kez ürettiği samaryum oksidi NdPr ile paket hâlinde satıyor. Çin dışında fiyat keşfi endeks bağlantılı modelden taban ve sözleşme bağlantılı, paket ürünlü bir modele kayıyor.

Çin tarafında okuma farklıdır. China Northern Rare Earth yazısında aktarılan Dongguan Securities notuna göre China Northern Rare Earth’ün 2025 takvim yılı net kârı %124 artışla 2,25 milyar yuana çıktı. Notun dikkat çeken ayrıntısı, lantan ve seryum satışının yıllar sonra ilk kez üretimi aşması ve stokların erimesidir. Denge sorununun en zayıf halkası 2025’te rahatladı. Mıknatıs üreticilerinde ise marj fiyat yönünün göstergesidir. JL Mag yazısında aktarılan Morgan Stanley notuna göre JL Mag’in brüt marjı 2025’te 10 puan artışla %21’e, dördüncü çeyrekte %25’e çıktı, çünkü şirket hammadde artışını müşterilere yansıttı. Morgan Stanley 25 Mart 2026’da 28,60 Hong Kong doları hedef fiyat verdi. JL Mag Hong Kong ve Shenzhen’de çift kotasyonludur (A hissesi ve H hissesi). Mıknatıs üreticileri fiyat yükselirken stok ve gecikmeli yansıtmadan kazanır, düşerken sıkışır.