PTA-PX zinciri — Paraksilenden polyester elyafa

PTA-PX zinciri (paraksilen, tereftalik asit ve polyester zinciri, İngilizce PX-PTA-polyester chain), rafineriden çıkan paraksilenin (PX) saflaştırılmış tereftalik aside (PTA, purified terephthalic acid) çevrildiği, PTA'nın da monoetilen glikolle (MEG) birleşerek polyester elyafa, PET şişe reçinesine ve ambalaj filmine dönüştüğü üretim zinciridir. Giysiden perdeye, su şişesinden gıda ambalajına uzanan tüketimin hammaddesini sağlar. Textile Exchange'in 2025'te yayımladığı verilere göre polyester 2024'te dünya lif üretiminin %59'unu oluşturdu. Kapasitenin büyük kısmı Çin'dedir. Dragonomi yazılarında zincir bu yüzden Çin vadeli kontratları, petrol fiyatı, kapasite fazlası ve Hengli, Rongsheng, Sinopec gibi entegre gruplarla ilgili haberlerle birlikte geçer.

Zincir nasıl işler

Zincir iki koldan beslenir ve polimer tesisinde birleşir. Aromatik kol rafineriden gelir. Nafta, katalitik reformer denen ünitede benzen, toluen ve ksilen bakımından zengin bir sıvıya, yani reformata dönüşür. Reformattan ayrılan karışık ksilenden paraksilen çekilir. PX asetik asit içinde havayla oksitlenip ham tereftalik aside, ardından hidrojenle arıtılıp PTA'ya çevrilir.

Olefin kolu buhar krakerinden gelir. Etilen önce etilen okside, o da suyla monoetilen glikole, yani MEG'e çevrilir.

İki hammadde polimer tesisinde buluşur. PTA ile MEG önce esterleşir, sonra polikondenzasyon denen tepkimeyle uzun zincirli polietilen tereftalata (PET) dönüşür. Kimyada polyester ile PET aynı polimerdir. Piyasa dilinde "polyester" elyafı ve ipliği, "PET" şişe reçinesini ve filmi anlatır. Eriyik polimer ya granül (İngilizce chips) yapılır ya da doğrudan eğirmeye gider ve aşağıda anlatılan POY, FDY, DTY gibi ipliklere dönüşür.

Textile Exchange verilerine göre dünya lif üretimi 2024'te 132 milyon tonla rekor kırdı, bunun yaklaşık 78 milyon tonu polyesterdi. Paraksilenin neredeyse tamamı, yaklaşık %98'i tereftalik asit ya da DMT (dimetil tereftalat, asidin metanolle yapılan esteri) üzerinden polyestere gider.

Zincirde para, halkalar arasındaki fiyat farkından kazanılır. Her halkanın kârlılığı ürün fiyatı ile hammadde maliyeti arasındaki makasla ölçülür. Bu makas PX üreticisi için naftaya, PTA üreticisi için PX'e, iplikçi için PTA ve MEG'e göre hesaplanır. Bir halkada kapasite talepten hızlı büyürse o halkanın makası daralır ve kâr komşu halkaya kayar. Rafineriden ipliğe bütün halkaları elinde tutan entegre gruplar bu yüzden avantajlıdır, tek halkada çalışan üretici ise makas kapandığında zarara geçer.

Kütle dengesi

Zincirin ekonomisi stokiyometriye, yani moleküller arasındaki sabit ağırlık oranlarına dayanır. Bir PX molekülü (106,17 g/mol) bir PTA molekülü (166,13 g/mol) verir. Buna göre 1 ton PTA için kuramsal olarak 0,639 ton PX gerekir (106,17 ÷ 166,13). PET'in tekrar birimi (192,17 g/mol) bir PTA ile bir MEG molekülünden (62,07 g/mol), iki su molekülü atılarak oluşur. 1 ton PET'e 0,8645 ton PTA ve 0,323 ton MEG girer, 0,187 ton su çıkar. Zincirin başından sonuna 1 ton PET yaklaşık 0,55 ton PX demektir (0,639 × 0,8645).

PX katsayıları kuramsal değerin üstündedir, çünkü oksidasyonda ve arıtmada bir miktar PX kaybolur. 0,655 katsayısı yaklaşık %97,6, 0,665 katsayısı yaklaşık %96,1 molar verime karşılık gelir (0,639 ÷ 0,655 ve 0,639 ÷ 0,665).

Aromatikler (benzen, toluen, ksilen)

Aromatikler, altı karbonlu benzen halkası taşıyan hidrokarbonlardır. Petrokimyada en çok kullanılanları benzen, toluen ve ksilenlerdir, üçüne birden BTX denir. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 2018 tarihli çalışmasına göre BTX'in çoğunluğu rafinerilerdeki FCC (akışkan yataklı katalitik kraking) ve katalitik reformer ünitelerinden gelir. Reformer, platin katalizör üzerinde 495-525 °C'de naftadaki doymuş molekülleri aromatiklere çevirir ve yan ürün olarak hidrojen verir.

Reformat iki pazara birden hizmet eder. Benzin havuzunun yüksek oktanlı bileşenidir, aynı zamanda aromatiklerin ana hammaddesidir. Rafinerici akımı iki pazar arasındaki fiyat farkına göre yönlendirir. Wood Mackenzie'nin Kasım 2024 değerlendirmesi, elektrikli araçların (NEV) azalttığı benzin talebinin rafineri akımlarını aromatiklere yönelttiğini vurgular. Sinopec'in 2025 faaliyet verileri bu kaymayı gösterir. Şirket %1'e yakın düşüşle yaklaşık 250 milyon ton ham petrol işledi. Benzin üretimi %2,4, dizel üretimi %9,1 geriledi, kimya hammaddesi üretimi %8,4 arttı (Sinopec, rafinaj dinamikleri).

Toluenin bir kısmı disproporsiyonasyon ve transalkilasyon tepkimeleriyle benzen ve ksilene çevrilir, böylece PX verimi artar. Nafta ve kraker tarafı petrokimya maddesinde anlatılır.

Paraksilenden PTA'ya

Ayırma sorunu

Ksilen, benzen halkasına iki metil grubu bağlı bir moleküldür. Metil gruplarının halkadaki konumuna göre üç izomeri vardır, yani aynı formüllü ama farklı yapılı üç molekül. Bunlar orto-ksilen, meta-ksilen ve paraksilendir. Ticari karışık ksilende tipik olarak %40-65 meta-ksilen bulunur, orto-ksilen, paraksilen ve etilbenzenin payı ayrı ayrı %20'ye kadar çıkar. Pazarın istediği ise paraksilendir.

Sorun kaynama noktalarındadır. Paraksilen 138 °C'de, meta-ksilen 139 °C'de, orto-ksilen 144 °C'de, etilbenzen yaklaşık 136 °C'de kaynar. Bir derecelik farkla damıtma pratikte işe yaramaz. Erime noktaları ise belirgin biçimde ayrışır. Paraksilen 13 °C'de donarken meta-ksilen −48 °C'de, orto-ksilen −25 °C'de donar. Bu fark karışımı soğutarak kristalizasyonla ayırmaya imkân verir. Ancak karışım belli bir bileşimde birlikte donan bir ötektik oluşturur, bu yüzden tek geçişte geri kazanım sınırlı kalır.

Endüstrinin yaygın çözümü adsorpsiyondur. Zeolit türü gözenekli bir katı, paraksileni öbür izomerlerden daha güçlü tutar. Süreci kesintisiz çalıştırmak için simüle hareketli yatak (SMB, simulated moving bed) ilkesi kullanılır. Yataklar sabit durur, besleme ve ürün girişleri adım adım kaydırılır, böylece katının sıvıya karşı aktığı bir düzen taklit edilir. İlkeyi UOP'tan Broughton ve Gerhold patentledi. ABD patenti US 2.985.589 için 1957'de başvuruldu, patent 23 Mayıs 1961'de verildi. Patent metni paraksileni adıyla anmaz, normal parafin ve aromatik ayırmalarını sayar. UOP ilkeyi sonradan paraksilen için Parex süreci olarak ticarileştirdi.

Paraksilen çekildikten sonra kalan meta- ve orto-ksilen bir izomerizasyon ünitesine gider. Katalizör karışımı yeniden dengeye getirir, bir miktar yeni paraksilen oluşur ve akım ayırma ünitesine geri döner.

Oksidasyon ve arıtma

Modern PTA sanayisi Amoco süreci diye anılan yönteme dayanır. Paraksilen, asetik asit çözücüsü içinde basınçlı havayla oksitlenir. Katalizör kobalt, manganez ve bromür karışımıdır. UOP'un 2015 tarihli ABD patenti US 8.933.266, tercih edilen çalışma aralığını 175-225 °C ve 1,2-6,0 MPa olarak verir. Bromür ile sıcak asetik asit çeliği hızla aşındırır, reaktörler bu yüzden titanyumla kaplanır. Çözücünün yaklaşık %5'i de süreç sırasında bozunarak kaybolur.

Oksidasyon tam gitmez. Paraksilenin iki metil grubundan biri asit grubuna dönüşürken öbürü aldehit aşamasında kalabilir. Ortaya çıkan 4-karboksibenzaldehit (4-CBA) ana safsızlıktır. Tek asit grubu taşıdığı için polimer zincirine girdiğinde zinciri sonlandırır ve polimerin rengini bozar. 1986 tarihli ABD patenti US 4.629.715 ham asitte yaklaşık 10.000 ppm'e kadar 4-CBA bulunabildiğini yazar.

Ham ürünü PTA yapan adım arıtmadır. Ham asit sıcak suda çözülür ve paladyumlu karbon katalizör üzerinde hidrojenle muamele edilir. Aynı 1986 patentine göre bu adım yaklaşık 275-300 °C'de ve 900-1.200 psig (yaklaşık 62-83 bar) basınçta yapılır. 4-CBA yok edilmez, paratoluik aside çevrilir. Paratoluik asit suda çözünmüş kalır, kristallenen tereftalik asit ise süzülerek ayrılır. Patent, o güne dek hidrojenle arıtmanın pratik alt sınırının yaklaşık 100 ppm 4-CBA olduğunu, önerdiği yöntemle 3 ± 2 ppm'e inildiğini bildirir.

Bu adım tarihsel bir rakibi eledi. PTA'dan önce polyester DMT üzerinden yapılır, ester damıtmayla saflaştırılırdı. Asidi doğrudan saf elde etmek mümkün olunca PTA zamanla DMT'nin yerini aldı.

Etilen glikol (MEG)

Monoetilen glikol (MEG, monoethylene glycol), iki karbonlu ve iki alkol gruplu, renksiz bir sıvıdır. Polyesterin PTA dışındaki tek büyük hammaddesidir, antifrizde de kullanılır. Etilen, gümüş katalizör üzerinde 200-300 °C'de ve 1-3 MPa basınçta oksijenle doğrudan etilen okside (EO) çevrilir. Üretilen EO'nun büyük bölümü, %75'e varan payı etilen glikollere gider.

EO'dan glikole iki yol vardır. Klasik yolda EO fazla suyla tepkimeye sokulur ve MEG seçiciliği %90 civarında kalır, gerisi dietilen ve trietilen glikole döner. Shell'in OMEGA süreci EO'yu önce etilen karbonata çevirerek seçiciliği yaklaşık %98'e çıkarır.

Orta Doğu'da ve ABD'de MEG ucuz etandan gelen etilenle üretilir, ABD'de etan arzını şeyl gazı büyüttü. Asya'da nafta krakerleri öndedir. Çin üçüncü bir yol açtı. Kömürden elde edilen sentez gazı önce dimetil oksalata, o da hidrojenle MEG'e çevrilir. Nexant/ChemSystems'in 2011 tarihli çalışmasına göre yolu Henan Coal Chemical ile Tongliao Jinmei ticarileştirdi.

Dalian Emtia Borsası (DCE) etilen glikol vadelisini 10 Aralık 2018'de açtığında Çin'in derdi ithalattı. Xinhua'nın o gün aktardığı verilere göre Çin 2017'de 14,3 milyon tonla dünya etilen glikol tüketiminin %51'ini yapmış, bunun 8,75 milyon tonunu, yani %61,2'sini ithal etmişti.

2025'te öne çıkan sorun atıl kapasiteydi. ResourceWise'ın Ocak 2026 değerlendirmesine göre Çin'deki EO ve glikol üniteleri 2025'te yaklaşık %65 kapasiteyle çalıştı. Dragonomi'nin 10 Ocak 2026 tarihli PVC notunun aktardığına göre Pekin, 1 Nisan 2026'da yürürlüğe girecek kararla MEG'i de ihracat KDV iadesi kapsamından çıkarmayı kararlaştırdı. Çin bu üründe net ithalatçı olduğu için etkinin sınırlı kalması bekleniyor.

PET (polietilen tereftalat)

PET üretimi iki aşamalıdır. İlk aşamada PTA ile MEG 220-260 °C'de ve 2,7-5,5 bar basınçta doğrudan esterleşir, yan ürün olarak su çıkar. İkinci aşama polikondenzasyondur. Yaklaşık 270-280 °C'de moleküller birbirine eklenir, açığa çıkan MEG sürekli çekilerek zincir uzatılır.

Aynı polimer zincir uzunluğuna göre farklı ürünlere ayrılır. Pratik ölçü intrinsik viskozitedir (IV, dl/g). Tipik IV aralığı tekstil elyafında 0,40-0,70, BOPET filmde 0,60-0,70, genel amaçlı şişede 0,70-0,78, gazlı içecek şişesinde 0,78-0,85'tir. Şişe reçinesi bu yüzden eriyik fazdan sonra katı faz polimerizasyonundan (SSP) geçer. Granül erime noktasının altında ısıtılır, zincir uzar ve asetaldehit uzaklaşır. Asetaldehit şişe suyunda 10-20 ppb (milyarda bir) düzeyinde bile tadı bozar.

Şişe PET'ine ayrıca izoftalik asit (PIA) katılır. PIA meta-ksilenden üretilir, kristalleşmeyi yavaşlatır ve şişenin berrak kalmasına yardım eder. Paraksilen çekildikten sonra kalan meta-ksilenin bir kısmı böylece zincire geri döner. ResourceWise'a göre Hindistan'da Reliance 2024'te PIA üretim kabiliyeti kazandı, ABD'nin tek PIA üreticisi olan INEOS'un tesisi ise 2026'da çalışmayacak.

Gümrük ayrımı da viskoziteye dayanır. Uyumlaştırılmış Sistem'de 3907.61 alt pozisyonu, viskozite sayısı 78 ml/g ve üzeri olan birincil formdaki PET'i kapsar. Eşik şişe tipi reçineyi ayırır, elyaf sınıfı granül başka bir alt pozisyona düşer.

Rakam okurken ürün dağılımı da önemlidir. Wood Mackenzie'nin Haziran 2020 değerlendirmesinde PET reçinesi toplam polyester polimer üretiminin yalnızca %30 kadarıydı, gerisi elyaf ve filmdi.

POY, FDY ve DTY (polyester filament iplikleri)

Polyester lif eriyikten eğirme yöntemiyle yapılır. Eriyik polimer düze (spinneret) denen delikli bir plakadan basılır, havayla soğutulur ve sarılır. Filament sürekli, kesintisiz ipliktir. Kesikli elyaf (PSF, polyester staple fibre) belli boylarda kesilmiş liftir ve pamuk gibi iplik fabrikalarında eğrilir.

POY (partially oriented yarn, kısmen yönlendirilmiş iplik), yüksek hızda sarılan ama molekülleri henüz tam hizalanmamış bir ara üründür. Uzaması fazla, mukavemeti düşük olduğu için doğrudan dokumaya uygun değildir, asıl alıcısı tekstüre işletmeleridir. DTY (draw textured yarn, çekimli tekstüre iplik), POY'un çekilip yalancı bükümle kıvrım kazandırılmasıyla elde edilir. Kıvrım ipliğe hacim ve esneklik verir, bu yüzden örme kumaşta ve spor giyimde yaygındır. FDY (fully drawn yarn, tam çekimli iplik), eğirme ile çekmenin aynı makinede art arda yapıldığı üründür. Pürüzsüz ve parlak ipliği astarda, perdede ve dokuma kumaşta kullanılır.

Büyük üreticiler sürekli polimerizasyon (CP) hatlarıyla çalışır. Eriyik, granül aşamasına uğramadan doğrudan eğirme makinelerine gider. Doğrudan eğirme yapan üretici PTA ve MEG satın alır, PET'i ise hiç satmaz. Piyasaya iplik olarak çıkar, bu yüzden PET granül istatistiklerinde görünmez.

Ticaret verisinde ayrım gümrük kodlarıyla yapılır. POY'un kendi alt pozisyonu vardır (5402.46). Polyester tekstüre iplik, yani DTY 5402.33 pozisyonundadır. FDY ise "diğer tek kat polyester iplik" başlıklı 5402.47'ye düşer.

Fiyatlama ve marj hesabı

ResourceWise'ın 7 Ocak 2026 tarihli değerlendirmesine göre PX, PTA, MEG ve PET üzerindeki ürün makasları yirmi yıldır daralıyor. En üst halkanın makası PXN'dir, yani PX fiyatı ile nafta fiyatı arasındaki fark (dolar/ton). Petkim'in Kasım 2025 tarihli yatırımcı sunumu, S&P Global Commodity Insights verisiyle Kuzeybatı Avrupa'daki paraksilen-nafta marjını verir. Marj 2021'de ton başına 222, 2022'de 481, 2023'te 457, 2024'te 366 dolardı. 2025'in ilk üç çeyreğinde sırasıyla 224, 275 ve 334 dolar oldu. Makas 2022'de bir önceki yılın iki katını aştı (481 ÷ 222 ≈ 2,2), 2025'in ilk çeyreğinde 2021 düzeyine döndü. Seri Avrupa fiyatlarına dayanır, Asya'daki CFR bazlı PXN ile aynı seviyeyi göstermez.

Bir alt halkada PTA işleme ücreti (processing fee) izlenir. Çin piyasasında yaygın hesap, PTA fiyatından 0,655 × PX fiyatını çıkarmaktır. Bu "ücret" kâr değildir. Asetik asit, katalizör, enerji, işçilik ve amortismanı karşılaması gereken dönüşüm payıdır.

Aşağıdaki örnekte fiyatlar varsayımsaldır. PX'in tonu 800 dolar, PTA'nın tonu 620 dolar olsun. PX maliyeti 0,655 × 800 = 524 dolardır. İşleme ücreti 620 − 524 = 96 dolar çıkar. Gerçek bir seviye ResourceWise'ın Ağustos 2023 tarihli değerlendirmesinde vardır. O tarihte Çin'in PTA ihracat fiyatı 0,665 × PX artı ton başına 90 dolar işleme ücretiyle belirleniyordu, örnekteki PX fiyatıyla 0,665 × 800 + 90 = 622 dolar. Güney Kore menşeli alternatifte işleme ücreti yaklaşık 130 dolar ya da üstüydü. Tondaki en az 40 dolarlık fark (130 − 90), alıcıların Çin malına neden yöneldiğini gösterir.

Çin içinde aynı hesap yuan üzerinden ve vergi katılarak yapılır. Dolar bazlı PX fiyatı kurla yuana çevrilir, üzerine Çin'in mal satışlarında uyguladığı %13 KDV eklenir. PX yine 800 dolar, kur 7,0 yuan olsun. KDV dahil maliyet 800 × 7,0 × 1,13 = 6.328 yuandır. Bir ton PTA'ya düşen PX maliyeti 0,655 × 6.328 = 4.144,84 yuan eder. PTA'nın iç piyasa fiyatı 4.600 yuan ise işleme ücreti 4.600 − 4.144,84 = 455,16 yuan çıkar. Örnek ithalat vergisini ve liman masraflarını içermez.

Aşağı akışta polyester makası hesaplanır. İplik fiyatından 0,855 × PTA ve 0,335 × MEG maliyeti çıkarılır. MEG'in tonu 500 dolar, POY'un tonu 900 dolar olsun. PTA maliyeti 0,855 × 620 = 530,1 dolar, MEG maliyeti 0,335 × 500 = 167,5 dolardır. Toplam hammadde 530,1 + 167,5 = 697,6 dolar eder. POY makası 900 − 697,6 = 202,4 dolar çıkar. Bu tutardan enerji, eğirme yağı, ambalaj ve işçilik gibi işleme maliyetleri de düşüldüğünde kalan paya Çin piyasasında polyester nakit akışı denir. İki terim sık karıştırılır.

Çin vadeli kontratları

Zincirin fiyat keşfi büyük ölçüde Çin borsalarında yapılır. Zhengzhou Emtia Borsası'nın (ZCE) 18 Aralık 2006'da açtığı PTA kontratı dünyanın ilk PTA vadelisidir. ZCE buna 12 Ekim 2020'de polyester kesikli elyaf (PF), 15 Eylül 2023'te paraksilen, 30 Ağustos 2024'te şişe sınıfı PET (PR) kontratlarını ekledi. Etilen glikol kontratı ise DCE'dedir. PTA ve PX kontratları 5, etilen glikol kontratı 10, şişe PET'i kontratı 15 tonluktur. CCFGroup'un aktardığına göre PX kontratı açılırken borsa %12 teminat ve ±%10 günlük fiyat limiti uyguladı.

CCFGroup'un 2023 tarihli değerlendirmesine göre PTA kontratı üç amaçla kullanılır. Üretici ve iplikçi fiyat riskinden korunur. Spot satışlar vadeli fiyata bir baz, yani prim ya da iskonto eklenerek fiyatlanır. Tüccarlar depo makbuzu üzerinden vadeli ile spot arasında arbitraj yapar.

Vadeli fiyatlar yuan/ton cinsindendir ve Çin iç piyasasının KDV dahil fiyatını yansıtır. Asya'daki dolar bazlı CFR (maliyet ve navlun dahil) nakit fiyatlarla kıyaslamadan önce kur ve vergi farkı ayıklanmalıdır. Dragonomi'nin 26 Kasım 2024 tarihli PTA fiyatları notu aktif PTA kontratını ton başına 661 dolar olarak verir. Bu sayı yuan cinsinden borsa fiyatının kurla çevrilmiş hâlidir, aynı günün CFR fiyatı değildir. PX kontratının PTA'dan yaklaşık 17 yıl sonra gelmesi de Çin'in bu halkada uzun süre ithalatçı kalmasıyla örtüşür.

Kısa tarihçe ve kırılma anları

Polyester bir tekstil baskı şirketinde doğdu. John Rex Whinfield ve James Tennant Dickson, işverenleri Calico Printers' Association ile birlikte PET'i Temmuz 1941'de patentledi. Savaş dönemi gizliliği yüzünden buluş 1946'ya kadar yayımlanmadı, o yıl DuPont ABD haklarını satın aldı. ICI ürünü Terylene adıyla ticarileştirdi, DuPont ise Dacron'u 1950-51'de piyasaya sürdü. PET şişe daha geç geldi, Nathaniel Wyeth'in buluşunu DuPont 1973'te patentledi.

Hammadde tarafındaki kırılma 1950'lerde yaşandı. Mid-Century Corporation ve ICI 1955'te bromür katalizörlü hava oksidasyonunu duyurdu. Amoco teknolojiyi satın aldı (INEOS bu alımı 1956'ya tarihler), yaklaşık 1960'ta da arıtma adımını geliştirip temel patentleri aldı. BP'nin aromatik ve PTA işini 2020'de satın alan INEOS, Amoco-BP teknolojisiyle kurulan tüm PTA kapasitesinin %76'sının hâlâ çalıştığını söyler.

Çin'de PX tesisleri en büyük dirençle halktan karşılaştı. Xiamen'de 1 Haziran 2007'de binlerce kişi, Haicang'a planlanan yıllık 800 bin tonluk PX tesisini protesto etti. Tesis Zhangzhou'daki Gulei'ye taşındı. Dalian'da Ağustos 2011'de, Xinhua'nın verdiği sayıyla yaklaşık 12.000 kişi, bir tayfunun setlere zarar vermesinin ardından Fujia Dahua tesisine karşı yürüdü. Protestolar Ningbo (2012), Kunming (2013) ve Maoming'de (2014) tekrarlandı. Taşınan tesis de sorunsuz çalışmadı. Gulei'deki Dragon Aromatics kompleksinde 6 Nisan 2015'teki patlama yaklaşık 30.000 kişinin tahliyesine ve yaklaşık üç yıllık bir duruşa yol açtı.

Çin'in kendine yeterlilik yolu

Çin zinciri aşağıdan yukarıya kurdu. Önce dokuma ve iplik, sonra polyester, ardından PTA, en son PX ve rafineri geldi. Hengli bunun tipik örneğidir. Şirket 1994'te bir dokuma ve kimyasal elyaf fabrikası olarak başladı. 2025 sonu itibarıyla Dalian Changxing Adası'nda günde yaklaşık 400 bin varil (yılda 20 milyon ton) ham petrol işleyen bir rafineri, PX, PTA ve polyester kompleksi işletiyor. Dragonomi'nin Temmuz 2024 tarihli notuna göre kapasite fazlası grubu çelik ve gemi yapımına da yöneltti.

PTA'da dönüşüm hızlı oldu. ICIS'in Şubat 2019 verilerine göre Çin 2010'da 6,6 milyon ton net PTA ithal ediyordu, 2018'de ise 58.014 ton net ihracata geçti. Wood Mackenzie'ye göre 2015-2019 arasında net PTA kapasitesi 14,2 milyon ton arttı. Kurum, Çinli polyester üreticilerinin PTA'da kendine yeterliliğe 2016'da ulaştığını ve bunun onları kendi PX tesislerini kurmaya yönelttiğini yazar.

PX'te yol daha uzun sürdü. Çin Petrol ve Kimya Sanayi Federasyonu (CPCIF) Temmuz 2019'da PX kapasitesinin 2018'deki 13,8 milyon tondan 2025'te 44 milyon tona çıkacağını, iç arz ile talebin de 2025'te kabaca dengeleneceğini öngördü. O tarihte Çin PX ihtiyacının neredeyse yarısını ithal ediyordu. Tahminin kapasite ayağı büyük ölçüde gerçekleşti. Argus'un hesabıyla Çin'in PX kapasitesi 2024'te 47 milyon tona yaklaştı, bunun yaklaşık 18,4 milyon tonu yedi büyük entegre kompleksteydi. Kapasite sayımları kurumdan kuruma değiştiği için rakam tek bir kaynağın tahminidir. Denge ayağı ise gecikti.

International Trader Publications'ın (ITP) Mart 2024'te yayımladığı ve 2023'te biten döküm, eldeki son ayrıntılı ticaret verisidir. Buna göre dünya PX ticareti 2018'de 22,5 milyon tonla zirve yaptı, 2023'te yaklaşık 15,0 milyon tona indi. Çin 2023'te 9,1 milyon ton ithal etti. Başlıca ihracatçılar Güney Kore (4,8 milyon ton), Japonya (2,7 milyon ton) ve Tayvan (1,3 milyon ton) idi. ICIS'in Mart 2024 tarihli blog yazısındaki senaryolarda Çin'in 2024-2030 ortalama net PX ithalatı temel durumda yılda 7,4 milyon tondur. Çalışma oranının %90'a çıktığı ve henüz teyit edilmemiş 6,2 milyon tonluk kapasitenin de kurulduğu durumda ise 0,7 milyon tona iner. Yerli ikame PTA'da tamamlandı, PX'te nereye varacağı bu iki senaryo arasındaki farka bağlı.

Ölçek de büyüdü. Rongsheng'in %51 ortağı olduğu Zhejiang Petroleum & Chemical (ZPC), Zhoushan'da günde 800 bin varil (yılda 40 milyon ton) ham petrol işler. Rongsheng ile Hengyi'nin ortak girişimi Yisheng zincirin PTA halkasında çalışır. Hengyi yurt dışına da çıktı, Brunei'deki PMB Petrochemical'ın birinci fazı yılda 8 milyon ton rafinaj ve 1,5 milyon ton PX kapasitesiyle Kasım 2019'da devreye girdi. Hengyi Ocak 2026 başında, rafinaj kapasitesini 2028 sonuna kadar yılda 20 milyon tona çıkaracak ikinci fazı hayata geçirme kararını açıkladı (Ekonomi Bülteni, 6 Ocak 2026). Bu büyüklükte bir sermaye harcaması tek halkanın değil, zincirin toplam kârıyla geri dönecek biçimde planlanır.

2024-2026 kapasite fazlası ve ticaret akışları

Ocak 2026 itibarıyla zincirin her halkasında arz fazlası var. ResourceWise'ın 7 Ocak 2026 tarihli değerlendirmesine göre PTA, MEG, PIA ve PET'te kapasite fazlası bütün bölgelerde sürüyor, Çin de küresel PTA kapasitesinin %70'inden fazlasını elinde tutuyor. Aynı değerlendirmenin aktardığı piyasa beklentisi, eski ve yüksek maliyetli PTA kapasitesinin yaklaşık %10-12'sinin rasyonalize edilmesi yönünde. Bloomin Global'in aktardığı Jinlianchuang verilerine göre ise Çin 2025'te 8,7 milyon ton yeni PTA kapasitesi devreye aldı.

Politika zemini 2025 ortasında kuruldu. Xi Jinping'in başkanlık ettiği Merkezi Finans ve Ekonomi İşleri Komisyonu 1 Temmuz 2025'te fiyat savaşlarını önleme kararı aldı (Ekonomi Bülteni, 3 Temmuz 2025). Bu çizgiye "anti-involüsyon" ya da "anti-iç rekabet" politikası denir. Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı (MIIT) öncülüğünde yedi bakanlığın 26 Eylül 2025'te yayımladığı çalışma planı, yeni paraksilen projelerinin ölçeğini ve hızını dikkatle yönetmeyi öngördü. MIIT 28 Ekim 2025'te de PTA ve şişe sınıfı PET üreticilerini topladı. Reuters'ın haberine göre çağrılanlar arasında Yisheng, Hengli, Tongkun, Xin Feng Ming, Shenghong ve Sanfangxiang vardı.

Fazla, rafineriden başlıyor. Guosen Securities'in Aralık 2025'teki hesabıyla Çin'in rafineri kapasitesi yılda 1 milyar tonu aşmış, kapasite kullanımı %70'e gerilemişti, PTA'da da benzer bir fazla vardı (PetroChina notu). Pekin'in resmî üst sınırı 1 milyar tondur, rakam Guosen'in kendi sayımıdır.

ResourceWise'ın 7 Ocak değerlendirmesine göre Çin 2024'te 4,2 milyon ton, 2025'te yaklaşık 2 milyon ton PET kapasitesi ekledi. Aynı yazının yılın tamamını kapsamayan rakamıyla Çin'in PET ihracatı 2025'te yaklaşık %14 artışla 5,3 milyon ton civarındaydı. Kurumun 21 Ocak 2026 tarihli ikinci değerlendirmesi, PET çalışma oranlarının 2025'in ikinci yarısında ortalama %75 dolayında kaldığını ve polyester ürünlerinin tümünde kârlılığın sıfıra yakın düzeye indiğini yazar.

Çin dışında kapanışlar hızlandı. Indorama, Montréal-Est'teki yıllık 600 bin tonluk PTA tesisinde üretimi Eylül 2024'te durdurdu. Alpek Temmuz 2025'te Cedar Creek'teki PET üretimini durdurdu. Avrupa 2023-24'te Almanya'da Oxxynova'nın DMT tesisini, Portekiz'de Artlant'ın PTA tesisini ve Belçika'da INEOS'un Geel'deki küçük PTA hattını kaybetti. INEOS'un 29 Kasım 2023 tarihli duyurusuna göre sitedeki PX ünitesi ile daha büyük ve yeni PTA hattı çalışmayı sürdürdü.

Bloomin Global'in 23 Ocak 2026 tarihli verilerine göre Çin'in PTA ihracatı 2025'te 3,82 milyon ton oldu, bu 2024 zirvesinin 601 bin ton altındadır. İlk üç alıcı Vietnam (589 bin ton), Mısır (493 bin ton) ve Umman (455 bin ton) oldu. 2024'te birinci olan Türkiye 315 bin tonla altıncı sıraya geriledi. SASA yeni PTA tesisini Mart 2025 başında devreye alınca Çin'in bu ülkeye ihracatı 480 bin tondan fazla düştü.

SASA'ya göre Adana'daki tesis yılda 1,75 milyon ton PTA kapasitelidir ve yaklaşık 1,9 milyar dolara mal olmuştur. Petkim'in Kasım 2025 sunumuna göre Aliağa'daki PTA ünitesi yılda 105 bin ton, PX ünitesi 136 bin ton kapasitelidir. SASA'nın tam kapasitedeki PX ihtiyacı 0,655 katsayısıyla yılda yaklaşık 1,15 milyon tondur (1,75 × 0,655) ve Petkim'in PX kapasitesinin sekiz katını aşar. Türkiye PTA ithalatçısından PX ithalatçısına dönüyor, SASA'nın marjı da PTA işleme ücretine ve ithal PX fiyatına bağlanıyor.

Hindistan'da ise kapı önce kapandı, sonra yeniden açıldı. Ülke PTA ithalatına Hindistan Standartlar Bürosu (BIS) sertifikası şartı getirdi. ResourceWise'ın Ağustos 2023 verilerine göre Çin'in Hindistan'a PTA sevkiyatı 2022'de yaklaşık 1 milyon tondu, Haziran 2023'te aylık 10 bin tonun altına indi. Hindistan şartı 12 Kasım 2025'te kaldırdı. Bloomin Global ülkenin aylık ithalat ihtiyacını 150-180 bin ton olarak veriyor. Aynı kaynağın saydığı GAIL (yıllık 1,25 milyon ton) ve Indian Oil (1,2 milyon ton) PTA projeleri henüz devrede değil.

Ticaret savunması da sertleşti. ResourceWise'ın aktardığına göre Avrupa Komisyonu 22 Mayıs 2025'te Vietnam menşeli PET ithalatına, Ağustos 2025'te de Güney Kore ve Meksika menşeli PTA ithalatına anti-damping soruşturması açtı.