Dar gövde (narrowbody, single-aisle, tek koridorlu uçak) ve geniş gövde (widebody, twin-aisle, çift koridorlu uçak), ticari yolcu uçaklarının kabin genişliğine ve koridor sayısına göre ayrıldığı iki ana segmenttir. Dar gövdeler Airbus A220, A320 ailesi ve Boeing 737 gibi kısa ve orta mesafe uçaklarıdır. Geniş gövdeler Airbus A330 ve A350 ile Boeing 787, 777 ve 767 gibi uzun menzilli uçaklardır. Segment ayrımı önemlidir, çünkü iki grubun fiyatı, üretim hızı, motor tedarikçisi ve müşteri profili farklıdır. Dragonomi’de terim Airbus ve Boeing telekonferanslarında, aylık teslimat verilerinde, motor üreticilerinin sonuçlarında ve havayolu sipariş haberlerinde sürekli geçer.
| Künye | |
|---|---|
| Açılım | Narrowbody (single-aisle), widebody (twin-aisle) |
| Türkçe karşılık | Dar gövde (tek koridorlu), geniş gövde (çift koridorlu) |
| Başlıca dar gövdeler | Airbus A220, A320neo ailesi (A319neo, A320neo, A321neo), Boeing 737 MAX, COMAC C919 |
| Başlıca geniş gövdeler | Airbus A330 ve A350, Boeing 767, 777, 777X ve 787 |
| Sipariş birikimi (31 Mayıs 2026) | Airbus 9.247 uçak (1.162’si geniş gövde), Boeing ASC 606 rezervi öncesi brüt yaklaşık 6.758 uçak (1.939’u geniş gövde), net yaklaşık 6.178 |
| 2025 teslimatları | Airbus 793 (700’ü dar gövde), Boeing 600 (447’si 737) |
| Güncel oran hedefleri | A320 ailesi 2027 sonuna kadar ayda 70-75, 737 MAX ayda 42’den 47’ye ve 52’ye, 787 ayda 8’den 10’a, A350 2028’de ayda 12 |
Gövde genişliği neyi belirler
İki segmenti ayıran ilk şey kabindir. Dar gövdede yolcular tek bir koridorun iki yanına oturur. Geniş gövdede iki koridor vardır, gövde çapı belirgin biçimde büyüktür ve kabinin altında kargo konteynerleri için geniş bir ambar bulunur. Gövde büyüdükçe uçağın taşıyabileceği yakıt, yolcu ve kargo artar, menzil uzar. Eskiden uzun menzil dört motor gerektiriyordu. Motorların güvenilirliği arttıkça çift motorlu uçakların okyanus aşırı uçuşlarına ETOPS (Extended-range Twin-engine Operations, çift motorlu uzun menzil operasyonu) kurallarıyla izin verildi. Dört motorlu Airbus A380 ve Boeing 747’nin yolcu sürümlerinin üretimi sona erdi ve geniş gövde pazarı çift motorlu uçaklara kaldı.
İkinci fark ekonomidir. Bir havayolu uçağı koltuk-km başına maliyetle değerlendirir, yani bir koltuğu bir kilometre taşımanın maliyetine bakar (ayrıntısı havayolu birim ekonomisi maddesinde). Kısa bir hatta geniş gövde uçurmak boş koltuk ve fazla ağırlık demektir. Uzun bir hatta dar gövde ise menzil sınırına takılır. Düşük maliyetli havayolları neredeyse tamamen dar gövdeyle çalışır. Aktarma merkezi olan büyük ağ taşıyıcıları uzun hatlar için geniş gövdeye ihtiyaç duyar.
Üçüncü fark üretimdir. Dar gövde otomobil fabrikasına benzeyen hatlarda ayda onlarca adet üretilir. Geniş gövdelerin oranı ayda tek haneli sayılarda kalır. 787 ve A350’de gövde büyük ölçüde karbon elyaf kompozittir ve parçalar otoklav denen basınçlı fırınlarda pişirildiği için üretimi hızlandırmak yavaş ve pahalıdır. Bu süreç Dragonomi’nin otoklav kompozit üzerine Derin Okuma yazısında, Everett’teki hareketli hat mantığı ise Derin Okuma Boeing Everett yazısında görsel olarak anlatılır.
Dördüncü fark müşteridir. Dar gövdeyi daha çok düşük maliyetli havayolları ve kiralama şirketleri, geniş gövdeyi Emirates, Qatar Airways, Türk Hava Yolları gibi aktarma merkezli taşıyıcılar ve kargo şirketleri alır. Geniş gövde talebi bu nedenle uzun mesafe trafiğine daha duyarlıdır.
Hangi uçak hangi segmentte
Dar gövde pazarında Haziran 2026 itibarıyla iki büyük aile vardır. Airbus’ın A320neo ailesi A319neo, A320neo ve A321neo’dan, Boeing’in 737 MAX ailesi 737-7, 737-8, 737-9 ve 737-10 modellerinden oluşur. Bunların altında daha küçük kapasiteli Airbus A220 bulunur. Çin’in COMAC şirketinin geliştirdiği C919 dördüncü oyuncu olmaya çalışır, ancak teslimat sayıları çok düşüktür.
Geniş gövde tarafında Boeing’in 787 Dreamliner’ı ve Airbus’ın A350’si kompozit gövdeli yeni nesil uçaklardır. A330neo, A330’un yeni motorlu sürümüdür. Boeing 777’nin yeni nesli 777X Haziran 2026 itibarıyla henüz teslim edilmemiştir. 767 ağırlıklı olarak kargo ve askerî tanker sürümüyle üretilir. Airbus’ın A350F modeli 777 kargo uçağının rakibi olarak geliştirilir.
Forecast International’ın Airbus ve Boeing aylık verilerinden yaptığı derlemeye göre 31 Mayıs 2026 itibarıyla Airbus’ın 9.247 uçaklık birikiminin 7.493’ü A320neo ailesi, 592’si A220, 877’si A350 ve 285’i A330’dur. Boeing’in yaklaşık 6.758 uçaklık brüt birikiminin 4.819’u 737, 1.158’i 787, 692’si 777 ve 89’u 767’dir.
Bir uçak nasıl üretilir, kim neyi yapar
Airbus ve Boeing kendilerini çoğu zaman bir sistem entegratörü olarak tanımlar. Gövde bölümleri, kanatlar, iniş takımları, aviyonik ve kabin donanımı büyük ölçüde tedarikçilerden gelir. Üreticinin asıl işi tasarım, sertifikasyon ve son montaj hattı (final assembly line, FAL) işletmektir. Bu hatta gövde bölümleri birleştirilir, kanatlar takılır, sistemler bağlanır ve en son motorlar monte edilir. Birinci kademe tedarikçi büyük alt montajları, ikinci ve üçüncü kademe tedarikçiler bunlara giren panel, döküm ve elektronik bileşenleri üretir.
Motor tarafı ayrı işler. Uçak üreticisi motoru kendisi üretmez, havayolu çoğu modelde iki motor üreticisinden birini seçer. Motor üreticileri yeni motoru genellikle düşük ya da negatif marjla satar ve asıl kârı motorun ömrü boyunca süren bakım ve yedek parça işinden elde eder. Kıt bir parçayı yeni uçağa mı yoksa bakımdaki motora mı verme kararı bu yapıdan doğar.
Her uçak tipi ve her önemli değişiklik sivil havacılık otoritesinin onayından geçer. ABD’de bu otorite Federal Havacılık İdaresi (FAA), Avrupa’da Avrupa Havacılık Güvenliği Ajansı’dır (EASA). Yeni bir model tip sertifikası alır, sonradan yapılan tasarım değişiklikleri, yeni motor sürümleri ve kabin koltukları ayrı ayrı onaylanır. Her uçak teslimattan önce test uçuşlarından ve müşterinin kabul incelemesinden geçer. Bir parçanın ya da bir onayın gecikmesi bitmiş bir uçağın teslimatını durdurabilir. Teslimat yavaşladığında uçak üreticisinin nakdi sıkışır, kiralama şirketi eski uçağı daha pahalıya kiralar, havayolu ise eski uçaklarını daha uzun uçurur.
Üretim oranı, teslimat ve sipariş birikimi
Uçak üreticilerinin verilerini okumak için dört kavramın ayrılması gerekir.
Üretim oranı (production rate), bir montaj hattından ayda kaç uçak çıktığını anlatır. "737 için oran 42" denildiğinde Boeing’in hattının ayda 42 adet 737 bitirecek tempoda çalıştığı kastedilir. Oran bir kapasite göstergesidir, gelir göstergesi değildir.
Teslimat (delivery), uçağın müşteriye fiilen devredildiği andır. Uçak üreticisi gelirin ve kârın büyük kısmını teslimatta kaydeder ve satış bedelinin kalanını o gün tahsil eder. Üretilmiş ama teslim edilmemiş bir uçak bilançoda stok olarak durur ve nakit bağlar.
Sipariş iki türlüdür. Kesin sipariş (firm order) bağlayıcı bir satış sözleşmesidir. Opsiyon ise müşterinin ileride belirli koşullarla ek uçak alma hakkıdır ve birikime girmez. Brüt sipariş yıl içinde alınan tüm kesin siparişleri, net sipariş ise iptaller ve dönüşümler düşüldükten sonra kalanı gösterir.
Sipariş birikimi (backlog, order book), kesin sipariş edilmiş ama henüz teslim edilmemiş uçakların toplamıdır ve adet ile parasal değer olarak verilir. Birikim yılı, yani birikimin yıllık teslimata bölünmesi, kaç yıllık işin sırada beklediğini gösterir. Bu ölçü havacılığı uzun döngülü sanayi örneklerinin en uç noktasına koyar.
Havayolu sipariş verdiğinde sözleşmedeki teslim tarihine göre bir üretim sırası, yani slot (teslimat yuvası) alır. Arada üreticiye teslimat öncesi ödemeler (pre-delivery payments, PDP) yapar ve bu avanslar üreticinin nakdini teslimattan önce besler. Oranın neden yavaş artırıldığını öğrenme eğrisi açıklar. Bir programın ilk uçakları çok daha fazla işçilik saatiyle üretilir, hat aynı işi tekrarladıkça birim maliyet düşer. Oranı hızla artırmak yeni işçi ve yeni tedarikçi kapasitesi demektir ve eğriyi geçici olarak bozar. Üreticiler bu nedenle oran artışlarını kademeli ilan eder.
Üretim oranları ve teslimat darboğazları
2025 ve 2026 rakamları
Airbus’ın 2025 sonuçlarına göre şirket 2025’te 91 müşteriye 793 ticari uçak teslim etti (2024’te 766). Bunların 93’ü A220, 607’si A320 ailesi, 36’sı A330 ve 57’si A350’ydi, yani 700’ü dar gövde, 93’ü geniş gövdeydi. Yıl sonu birikimi 8.754 uçakla rekor kırdı. Boeing 2025’te 600 ticari uçak teslim etti. Forecast International’ın derlemesine göre bunların 447’si 737, 88’i 787, 35’i 777 ve 30’u 767’ydi. Boeing’in 2025 net siparişi 1.173 oldu, 787 için 395 adetle yıllık rekor geldi.
Boeing’in 22 Nisan 2026’da açıkladığı sonuçlara göre şirket 2026’nın ilk çeyreğinde 143 ticari uçak teslim etti (114 adet 737, 6 adet 767, 8 adet 777, 15 adet 787). Ticari birikim 6.100’ü aşan uçakla 575,6 milyar dolara çıktı. Airbus aynı çeyrekte 114 uçak teslim etti (19 A220, 81 A320 ailesi, 3 A330, 11 A350). 2025’in ilk çeyreğinde bu sayı 136’ydı.
Oran ile teslimat arasındaki fark
Piyasada "oran 42" çoğu zaman "ayda 42 teslimat" gibi okunur. Boeing’in 2026 ilk çeyrek verisine göre 737 teslimatı ayda ortalama 38’de kaldı (114 / 3 = 38), oysa hattın ayda 42’de istikrarlı çalıştığı söyleniyordu. Oran hattın temposunu, teslimat müşteri kabulünü ölçer ve arada test uçuşu, kabul incelemesi ve eksik bileşen beklemesi vardır. 2025 farklı okunmalıdır. FAA, Ocak 2024’teki kapı paneli kopması olayından sonra 737 MAX üretimini ayda 38 ile sınırlamıştı ve 42’ye ancak 17 Ekim 2025’te izin verdi. 2025’teki 447 teslimat ayda yaklaşık 37 eder, yani yılın büyük kısmında teslimat düzenleyici tavanın hemen altında seyretti.
Boeing’in 22 Nisan 2026 telekonferansındaki plan, 2026 yazında ayda 47’ye, Everett’teki yeni North Line onay aldığında 52’ye çıkmaktır. 2024’te sekiz haftaya yakın süren makinist grevi de hesaba katılırsa 2024 ile 2025’te çıktıyı talep değil, grev ve FAA tavanı belirledi. Süreç BA Dördüncü Çeyrek Telekonferansı ve Boeing Birinci Çeyrek Telekonferansı notlarında izlenebilir.
Airbus’ın yılın sonuna yüklenen takvimi
Airbus 2026 için yaklaşık 870 ticari teslimat, yaklaşık 7,5 milyar avro düzeltilmiş faaliyet kârı (EBIT Adjusted) ve müşteri finansmanı öncesi yaklaşık 4,5 milyar avro serbest nakit akışı hedefliyor ve bu rehberliği ilk çeyrekte değiştirmedi. Kalan dokuz ayda 870 - 114 = 756 uçak teslim edilmesi gerekir. 756 / 9 = 84 eder, oysa ilk çeyreğin aylık ortalaması 38’di. A320 ailesi 2025’te 607 teslimatla ayda yaklaşık 50,6’da kaldı (607 / 12). Airbus’ın 2025 sonuçlarıyla açıkladığı plan, 2027 sonuna kadar ayda 70-75’e ulaşıp 75’te sabitlenmektir. 2025 ortalamasından 2027 sonuna, yani yaklaşık iki buçuk yılda %48’lik bir sıçrama gerekir (75 / 50,6 ≈ 1,48). Dragonomi’nin Eylül 2024 tarihli Boeing, Airbus uçak arzı notu A320 üretiminin o dönemde ayda 50’ye takıldığını aktarıyordu.
Airbus’ın ticari uçak bölümünün düzeltilmiş kârı ilk çeyrekte 81 milyon avroya düştü (bir yıl önce 494 milyon avro). Grup serbest nakit akışı yaklaşık -2,4 milyar avro oldu. Leeham News’in dolar cinsinden aktardığı tahmine göre stoklar yaklaşık 5 milyar dolar arttı ve finans direktörü bu stokun yıl içinde çözülmesini bekliyor.
Gliderlar ve Çin teslimat kapısı
Airbus’ın teslimat açığının merkezinde glider denen uçaklar vardır. Bunlar montajı bitmiş ama motoru takılmamış gövdelerdir. Airbus Üst Yöneticisi Guillaume Faury ilk çeyrek sonuçlarında Pratt & Whitney’in A320 artışının ve 2026 ile 2027 teslimatlarının "temel belirleyicisi" olduğunu söyledi.
Aynı çeyrekte ikinci bir kapı görüldü. Faury’ye göre Çinli müşteriler için büyük ölçüde tamamlanmış yaklaşık 20 uçak idari bir gecikme yüzünden bekledi. Bu, çeyrekteki 114 teslimatın yaklaşık %17’sine denk gelir. Bloomberg’e göre Çin Sivil Havacılık İdaresi (CAAC), uçakların hizmete girmesine izin veren son onayı geciktirdi ve bu adım EASA’nın C919 sertifikasyonu üzerinde baskı olarak yorumlandı. Airbus bu bağlantıyı doğrulamadı, sorunun çözüldüğünü ve uçakların ikinci çeyrekte teslim edileceğini söyledi. Çin’e giden bir uçak fabrikada bittikten sonra da bir düzenleyici onaya bağlı kalabilir ve teslimat, hiçbir üretim sorunu olmadan çeyrekler arasında kayabilir.
Motor darboğazı, GTF ve LEAP
Dar gövde pazarında Haziran 2026 itibarıyla asıl bağlayıcı kısıt motordur. A320neo ailesinin iki motor seçeneğinden biri RTX’in Pratt & Whitney birimine ait GTF (geared turbofan, dişli turbofan, PW1100G), diğeri GE Aerospace ile Safran’ın ortaklığı CFM’in LEAP-1A motorudur. 737 MAX yalnızca LEAP-1B, Çin’in C919’u da LEAP-1C kullanır.
Yerdeki filo ve atölye kuyruğu
GTF filosu yıllardır toz metal (powder metal) kusuru yüzünden ek muayenelerle uğraşıyor. Emerton’un IATA için Haziran 2026’da Cirium verileriyle yaptığı derlemeye göre yerde bekleyen GTF’li uçak sayısı Mart 2025’te 648 ile zirve yaptı. Bu, 2.344 uçaklık GTF filosunun %28’idir. Temmuz 2025’te sayı yaklaşık 560’tı. Leeham News’in Nisan 2026’da aktardığı Bernstein tahmini de 600’ün üzerinde ve filonun yaklaşık %30’u düzeyindeydi. RTX’in 21 Nisan 2026 telekonferansına göre PW1100 motorlu uçakların yerde bekleme (AOG, aircraft on ground) seviyesi 2025 sonuna göre yaklaşık %15 azaldı. RTX’in 10-Q dosyası (ABD’de çeyreklik finansal rapor) ise bu seviyenin 2026 boyunca yüksek kalmasını bekliyor.
Sorunun asıl ölçüsü atölye süresidir. Emerton’a göre iyi çalışan bir atölye toz metal muayenesini, motorun sökülüp yeniden toplanması dahil, 120 günde bitirmelidir, ancak 300 güne varan süreler görüldü. RTX, Pratt’ın GTF atölye süresini 2025’in son çeyreğinde %16 kısalttığını açıkladı. Üst yöneticinin hedefi yaklaşık 15 PW1100G atölyesinin motorları 90 gün ya da daha kısa sürede döndürmesidir. Bu yayımlanmış bir ortalama değil, bir hedeftir. Kapasite tarafında MTU Aero Engines yıllık 600 GTF atölye ziyaretine çıkmayı, Delta TechOps GTF kapasitesini %30 artırmayı planlıyor.
Emerton’un tahminine göre 2025’te yaklaşık 1.000 GTF ve 600-800 LEAP atölye ziyareti yapıldı. LEAP filosu çok daha büyük olduğu halde GTF ziyaretlerinin daha fazla olması, GTF bakım talebinin büyük kısmının planlanmamış söküm olduğunu gösterir. MRO (bakım, onarım ve revizyon) pazarı bu yüzden yeni uçak kıtlığının öbür yüzüdür.
Kanat üzerinde kalma süresi ve sıcak iklim
Motor ekonomisinin anahtarı kanat üzerinde kalma süresi (time on wing), yani motorun iki atölye ziyareti arasında uçabildiği çevrim sayısıdır. Emerton’a göre GTF’nin bu süresi, toz metal muayeneleri hesaba katılmadan bile 5.000-6.000 uçuş çevrimidir. Olgun bir dar gövde motoru için normal ortamlardaki hedef 15.000-20.000 çevrimdir. LEAP de henüz olgun değildir. LEAP-1A’nın yüksek basınç türbini birinci kademe kanatları sıcak ve tozlu ortamlarda ek boroskop muayenelerine, erken sökümlere ve zaman zaman uçuşta motor kapanmalarına yol açtı. Emerton, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da uçan IndiGo, Iberia ve Cathay’i örnek verir. Islak kiralama şirketi Ascend Airways zorlu ortamlarda kanat üzerinde kalma süresinin yaklaşık %30 kısaldığını bildirdi. Yeni LEAP-1A kanadı Aralık 2024’te sertifika aldı.
GE Aerospace’in 2026 ilk çeyreğinde toplam motor teslimatı yıllık bazda %43 arttı ve en güçlü artış LEAP’te oldu. LEAP-1B’nin yeni türbin kanatlı dayanıklılık kiti 2027 başından itibaren kanat üzerinde kalma süresini yaklaşık iki katına çıkarmayı hedefliyor.
Pratt’ın ikilemi, yeni motor mu bakım mı
Pratt kıt malzemeyi Airbus’ın hattına gidecek yeni motorlarla bakım atölyeleri arasında paylaştırır. Bakıma giden her motor, yeni bir uçağın slotundan eksilir. RTX’in verilerine göre yeni motorlar negatif marjla satılıyor ve 2026’da yeni motor marjına yaklaşık 200 milyon dolarlık ek baskı bekleniyor. Pratt 2026 itibarıyla A320 teslimatlarının yaklaşık %45’ine motor vermiş durumda, satılmış program payı ise yaklaşık %40’tır. GTF birikimi yaklaşık 8.000 motordur. Teslim edilmiş payın satılmış paydan büyük olması, Pratt’ın bakım yükünün gelecekteki payına göre ağır kaldığını gösterir.
Çözümün takvimi A320 hedefiyle aynı ufka uzanır. GTF Advantage, Nisan 2026’da EASA’dan uçak düzeyinde sertifika aldı ve 2026 içinde hizmete girmesi bekleniyor. Mevcut motorlara uygulanacak "Hot Section Plus" paketi yaklaşık 30-35 parçadan oluşuyor ve RTX’e göre Advantage dayanıklılığının yaklaşık %95’ini sağlıyor. Bernstein, Advantage’a tam geçişi 2027 sonunda bekliyor. Bu tarih Airbus’ın ayda 70-75 hedefiyle aynıdır.
Gecikme tazminatı kimden çıkar
Motor gecikmesinin faturası iki ayrı sözleşme katmanından geçer. İlki havayolu ile motor üreticisi arasındadır. RTX’in 31 Mart 2026 tarihli 10-Q dosyasına göre PW1100 toz metal sorunu için beklenen müşteri tazminatı karşılığı 2025 sonundaki 0,7 milyar dolardan 0,5 milyar dolara indi. Dosya düşüşü "esas olarak" müşterilere kredi olarak verilen tazminata bağlıyor. Yani Pratt’ın ödemesinin önemli kısmı peşin nakit değil, gelecekteki alımlardan düşülen kredidir. Dosyadaki tek sayısal gider 2023’ün üçüncü çeyreğindeki 2,9 milyar dolarlık vergi öncesi giderdir (Pratt’ın %51’lik payı). Karşılık 0,1 milyar dolarlık yuvarlamayla verildiği için çeyreklik "tazminat" haberleri dosyadan birebir doğrulanamaz.
İkinci katman Airbus ile Pratt arasındadır. Reuters’ın 19 Mart 2026 tarihli haberine göre Airbus geç motor sevkiyatı için Pratt’tan tazminat istiyor. Tutar ve yöntem belli değildir, havacılıktaki bu tür talepler genellikle tahkime gider. Faury de sözleşmeden doğan haklarını kullanmaya hazır olduklarını söylemişti. Airbus’ın A320neo satış sözleşmelerindeki gecikme maddeleri, yani tolerans süresi, ceza tutarı ve üst sınır kamuya açık değildir.
Geçmiş bir örnek yükün nasıl bölündüğünü gösterir. 2016’daki GTF gecikmelerinde Airbus, A320neo gecikme taleplerinin yükünün "esas olarak" Pratt’a düşeceğini söylemişti. Daha sonra IndiGo hem Pratt’tan hem Airbus’tan ödeme aldığını açıkladı. Biri yerde bekleyen uçakların kayıp gelirini, diğeri geciken teslimatların işletme maliyetini karşılıyordu. Kabaca yerde bekleme motor üreticisinin, teslimat gecikmesi uçak üreticisinin hesabına yazılır.
Geniş gövde motorları
Geniş gövdede motor sorunu farklıdır. Rolls-Royce’un Trent XWB-97 motoru A350-1000 ve A350F’e güç verir ve 97.000 libre kuvvete kadar itiş üretir. Rolls-Royce’un Kasım 2025 açıklamasına göre üç dayanıklılık paketinin ilk ikisi kanat üzerinde kalma süresini yaklaşık %60 uzatıyor, 2028’deki üçüncü paket bu süreyi sıcak ve tozlu ortamlarda iki katına çıkaracak.
Gövde, panel ve koltuk darboğazları
Boeing, 737 gövdelerinin ve 787 gövde bölümlerinin ana tedarikçisi Spirit AeroSystems’i 8 Aralık 2025’te satın aldı. Boeing’in 10-Q dosyasına göre toplam bedel 8.389 milyon dolardı. Boeing’in telekonferansına göre Spirit 2026’da yaklaşık 1 milyar dolar negatif serbest nakit akışı yaratacak, 2027’de de benzer bir yük olacak. 737’de ayda 42’den 52’ye geçiş bu nedenle kısmen bir Spirit yatırımıdır. Spirit’in Kinston (A350 gövde bölümleri) ve Belfast (A220 kanadı) gibi tesisleri ise Airbus’a geçti.
Airbus’ın yaklaşık 820’lik ilk 2025 hedefini kaçırmasının ikinci sebebi ikinci kademe bir tedarikçiydi. Reuters’a göre Sofitec Aero’nun ürettiği bazı A320 gövde panelleri yanlış kalınlıktaydı ve Airbus hedefi 30 adet kadar indirip yılı 793 teslimatla kapattı.
Geniş gövdenin teslimatını çoğu zaman kabin içi belirler. Boeing 2026’nın ilk çeyreğinde 15 adet 787 teslim etti. Bu ayda 5 eder, oysa üretim ayda 8’dir. Boeing’in telekonferansına göre farkın sebebi koltuk sertifikasyonuydu. ch-aviation’a göre Lufthansa yeni 787-9’larındaki 28 Allegris business koltuğunun başta yalnızca 4’ünü satışa açabildi, 15 Nisan 2026’da bu sayı 25’e çıktı. Her koltuk sürümünün çarpışma ve tahliye testlerinden ayrı geçmesi, sanayideki ürün doğrulama aşamasının havacılıktaki karşılığıdır. Boeing 787’de 2026 içinde ayda 10’a çıkmayı planlıyor ve CAPA’nın aktardığına göre üst yönetici bu artışı motor tedarikindeki toparlanmaya bağlıyor. Şirket 2026 için 90-100 adet 787 ve yaklaşık 500 adet 737 teslimatı hedefliyor.
Sipariş birikimi ve slot değeri
Birikim yılı
Forecast International’ın Mayıs 2026 derlemesinden türetilen hesaplara göre Airbus’ın 9.247 uçaklık birikimi 2026 hedefi olan 870 teslimatla yaklaşık 10,6 yıllık işe denk gelir. Boeing’in 2026 planı yaklaşık 660 teslimattır (600 × 1,10). Bu paydayla brüt birikim yaklaşık 10,2 yıl, net birikim yaklaşık 9,4 yıl eder. Airbus kesin siparişleri doğrudan birikim saydığı için Airbus ile kıyaslanacak rakam brüt olandır.
| Program | Birikim (31 Mayıs 2026) | Teslimat temposu | Birikim yılı (türetilmiş) |
|---|---|---|---|
| Boeing 787 | 1.158 | Ayda 8 (yılda 96) | Yaklaşık 12 yıl |
| Airbus A350 | 877 | 2025’te 57 teslimat | Yaklaşık 15 yıl |
| Airbus A350 | 877 | 2028 hedefi ayda 12 (yılda 144) | Yaklaşık 6 yıl |
| Airbus toplam | 9.247 | 2026 hedefi 870 | Yaklaşık 10,6 yıl |
| Boeing toplam (brüt) | Yaklaşık 6.758 | 2026 planı yaklaşık 660 | Yaklaşık 10,2 yıl |
| Boeing toplam (net) | Yaklaşık 6.178 | 2026 planı yaklaşık 660 | Yaklaşık 9,4 yıl |
Bu kadar uzun birikimde yeni sipariş aslında bir zaman diliminin satın alınmasıdır ve mantık gemi inşa döngüsündeki tersane doluluğuna ve gaz türbini üreticilerinin slot rezervasyonlarına benzer.
Slot değeri nerede görünür
Üreticiler slot fiyatını açıklamaz, 2027-2029 teslimatlı A321neo ya da 737-8 pozisyonlarının el değiştirdiği işlemlerin dolar değeri de kamuya açık değildir. Değer dolaylı olarak görünür.
İlk işaret takvimin kendisidir. Bloomberg’in 8 Haziran 2026’da aktardığı bir Airbus müşteri bildirimine göre 2027 ve 2028’de teslim edilecek bazı A320neo ailesi uçakları birkaç ay kayacak ve en çok A321neo etkilenecek. easyJet’in açıklamalarına göre 200 koltuk civarındaki dar gövde slotları hem Airbus’ta hem Boeing’de en az 2029’a kadar çok sınırlıdır. Kayan her teslimat, elde tutulan yakın tarihli pozisyonun değerini artırır.
İkinci işaret ikinci el ve kiralama piyasasıdır. Acumen’in Mayıs 2026 değerlendirmesine göre yakın vadede kullanılabilir uçaklar baz değerin (base value) üzerinde işlem görüyor ve bazı portföylerde kira uzatma oranı tarihsel %50-60 normlarına karşı %80’e yaklaştı. AerCap’te 2026 ilk çeyrekte bu oran %87 oldu ve 41 uçak satışından 291 milyon dolar kazanç geldi. Teslimat gecikmesi yeni filo olarak değil, eski uçakların kira uzatması ve satış kazancı olarak görünür.
Üçüncü işaret avanslardır. Boeing’in 10-Q dosyasına göre müşteri avansları ve hakediş faturaları 31 Mart 2026’da 62,6 milyar dolara çıktı (Aralık 2025’te 59,4 milyar dolar). Birikim büyüdükçe üretim artmadan da nakit gelir. Uçak üreticilerinin serbest nakit akışı bu yüzden teslimat zamanlamasına ve avans akışına çok duyarlıdır.
Liste fiyatı ve ekspertiz değeri
Dolar cinsinden birikim liste fiyatlarından türetildiği için gerçek nakdi abartır. ePlane AI’ın aktardığı 2025 liste fiyatları A320neo için 113,5 milyon dolar, A321neo için 132,5 milyon dolardır. Gerçek işlem fiyatları açıklanmaz ve sık alıntılanan "listenin yarısı" kuralında bir tuzak vardır. IBA ve Cirium’a dayanan ikincil bir derleme yeni bir 787-9’u 2025 ortasında yaklaşık 151 milyon dolar, 737-8’i yaklaşık 55 milyon dolar değerliyor ve bunu 2019 liste fiyatlarıyla (292,5 ve 121,6 milyon dolar) kıyaslıyor. Payda eski yılın listesi olduğu için hesaplanan indirim gerçek nakit indiriminden büyük çıkar. Analistler kira oranı faktörü (lease rate factor) hesaplarken de paydaya liste fiyatını değil, ekspertiz kuruluşlarının baz değerini koyar.
Birikim muhasebesindeki tuzaklar
Boeing ve Airbus birikimi neden aynı ölçülmez
Boeing ABD muhasebe standardı ASC 606’ya göre, tahsil edilme olasılığı şüpheli siparişleri birikimden ayırır. Boeing’in 10-Q dosyasına göre ölçütler müşterinin kontrolündeki koşullar, yaptırım ve jeopolitik riskler ve bedelin tam ödenme olasılığıdır. Forecast International’ın derlemesine göre Boeing 2025 sonunda 6.720 karşılanmamış sipariş bildirdi, ancak ASC 606 düzeltmelerinden sonra birikim 6.130 uçaktı ve yaklaşık 590 uçak dışarıda kaldı. AirInsight’ın hesabına göre Mayıs 2026 sonunda net birikim 6.178, rezerv hariç birikim 6.765’ti (fark yaklaşık 587). Forecast International aynı tarih için 6.758 verir, iki derleme arasında 7 uçaklık fark vardır. Boeing’in kesin siparişlerinin yaklaşık %9’u muhasebe gereği birikimin dışında tutuluyor.
Bu farkın pratik bir sonucu vardır. Boeing’in birikimi hiçbir müşteri iptal etmeden de düşebilir. Boeing 2025’in sonlarında sertifikasyon gecikmeleri yüzünden 33 adet 777X siparişini ASC 606 kategorisine aldı. Sözleşmeler geçerliliğini koruyor ve koşullar düzelirse siparişler birikime geri dönecek. 2026’nın ilk çeyreğindeki net ASC 606 düzeltmeleri 505 milyon dolardı ve çoğu 777X ile 737’ye aitti.
Airbus ise IFRS’e (Uluslararası Finansal Raporlama Standartları) göre raporlar ve kesin siparişleri doğrudan birikim olarak verir. Bu, Airbus’ın hiç düzeltme yapmadığı anlamına gelmez. 2022’de yaptırımlar yüzünden Aeroflot’a devredilemeyen iki A350-900, Aralık 2021’de satılmış sayıldığı için 2022 teslimatlarından düşüldü ve Airbus o yılı 663 brüt, 661 net teslimatla kapattı. Boeing ise Rusya bağlantılı 141 uçağı birikiminden çıkardı. Airbus’ın Rusya kaynaklı silmelerinin müşteri bazında tam sayısı kamuya açık değildir.
Ertelenmiş üretim maliyetleri
Boeing program muhasebesi kullanır. Bir programın ilk uçakları ortalamadan pahalıya üretilir. Aradaki fark ertelenmiş üretim maliyeti (deferred production costs) olarak stokta tutulur ve programın muhasebe miktarı (program accounting quantity) teslim edildikçe geri kazanılır. Boeing’in 10-Q dosyasındaki rakamlar oran artışının bedelini gösterir.
| Kalem (milyon $) | 31 Aralık 2025 | 31 Mart 2026 | Değişim |
|---|---|---|---|
| 787 ertelenmiş üretim maliyeti | 13.859 | 14.310 | +451 |
| 737 ertelenmiş üretim maliyeti | 11.777 | 12.549 | +772 |
| 777X yarı mamul stok | 4.313 | 5.296 | +983 |
787’nin geçmişi bakiyenin neden hâlâ büyüdüğünü açıklar. Boeing’in 10-K dosyalarına göre bakiye, 2021’in son çeyreğindeki 3.460 milyon dolarlık 787 giderinden sonra 2021 sonunda 11.693 milyon dolardı. 2022 sonunda 12.689, 2023 sonunda 12.384 milyon dolar oldu. Bunun dışında 2021-2023’te anormal üretim maliyetleri doğrudan gider yazıldı, 2022’de bu tutar 1.240 milyon dolardı. Bakiye 2023’te geriledi, ama 2025 ve 2026’da yeni zirvelere çıktı. Boeing’in FY2025 10-K dosyasından türetilen verilere göre 787’nin muhasebe miktarı 2023 sonunda 1.700, 2024 sonunda 1.800, 2025 sonunda 1.900 adetti. Miktar her yıl 100 adet büyütüldü ve geri kazanım ufku uzadı. Oran ayda 8’e yükselirken bile birim maliyet ortalamanın üzerinde kaldığı için bakiye Mart 2026 itibarıyla çözülmeye başlamadı.
Bu bakiyeler yalnızca program öngörülen sayıda uçağı teslim ederse geri kazanılır, teslimat gecikirse ya da muhasebe miktarı küçülürse gider olarak yazılır. 777X bunun en somut örneğidir. AvWeb’e göre Boeing, ilk teslimat 2027’ye kaydığı için 2025’in üçüncü çeyreğinde 4,9 milyar dolar gider yazdı ve programın toplam gideri yaklaşık 15-16 milyar dolara ulaştı. Emirates’in 777X siparişi Kasım 2025 Dubai Airshow’da verdiği 65 ek 777-9 ile 270’e çıktı. 777’nin 692 uçaklık birikimi bu yüzden bir üretim oranı riskinden çok bir teslimat zamanlaması riskidir.