UHV — Ultra yüksek gerilimli iletim hatları

UHV (ultra high voltage, ultra yüksek gerilim), elektriği binlerce kilometre öteye taşımak için kurulan en yüksek gerilim sınıfındaki iletim hatlarının ortak adıdır. Çin'deki tanıma göre alternatif akımda (AC) 1000 kV ve üzeri, doğru akımda (DC) ±800 kV ve üzeri hatlar bu sınıfa girer. Global Energy Monitor verisine göre Aralık 2025 itibarıyla Çin'de 45 UHV hattı işletmedeydi ve bu, dünyanın açık ara en büyük UHV ağıdır. Hatlar batıdaki kömür, hidroelektrik, rüzgar ve güneş üslerini doğu kıyısındaki sanayi kentlerine bağlar. Dragonomi özetlerinde terim State Grid'in yatırım planlarıyla, trafo, şalt ve valf üreticilerinin siparişleriyle ve bakır ile alüminyum talebiyle birlikte geçer.

Nasıl çalışır

Bir iletim hattında taşınan güç, gerilim ile akımın çarpımıdır. Hatta ısı olarak kaybolan enerji ise akımın karesiyle artar. Aynı gücü iki kat gerilimle taşıyan bir hat yarı akımla çalışır ve direnç kaybı dörtte birine iner. UHV bu fiziğin uç noktasıdır. Bedeli daha uzun yalıtkan zincirleri, daha yüksek kuleler, daha büyük trafolar ve çok daha pahalı şalt ekipmanıdır.

UHV iki ayrı teknolojiyle kurulur. UHV AC hatları, evlere ulaşan elektrikle aynı türde alternatif akım taşır. Yol üzerindeki trafo merkezlerinde gerilim düşürülüp yerel şebekeye aktarılabildiği için bölgesel şebekeleri bağlayan bir omurga işlevi görür. UHVDC hatları ise nokta-nokta taşıma yapar. Gönderici uçtaki dönüştürücü istasyon (converter station) alternatif akımı doğru akıma, alıcı uçtaki istasyon da geri alternatif akıma çevirir. Doğru akım uzun mesafede reaktif güç ve kararlılık sorunlarından kurtulur ve daha dar bir koridordan daha çok güç geçirir. Buna karşılık iki uçtaki istasyonlar çok pahalıdır.

Bu yüzden DC, mesafe uzadıkça ekonomik hâle gelir. 2023 tarihli "Flexible Transmission" başlıklı arXiv çalışması, 2.000 kilometrede 6 GW taşıyan 765 kV AC ve ±800 kV DC seçeneklerini ikincil kaynaklardan derleyerek kıyaslar. DC'de hat ve iletken yatırımı yaklaşık 1,5 yerine 0,7 milyar dolar, istasyon yatırımı ise 0,6 yerine 1,0 milyar dolardır. Koridor genişliği yaklaşık 240 metreden 90 metreye iner. Aynı çalışmada iki seçeneğin başa baş noktası, kesinti maliyeti hariç yaklaşık 1.300 kilometredir.

Klasik UHVDC hatlarında dönüştürme işini tristör valfleri yapar. Bu yapıya LCC (line commutated converter, şebeke komütasyonlu dönüştürücü) denir. Tristör tetiklenince açılır ama kendi başına kapanamaz, akımı bir sonrakine devretmek için güçlü bir AC şebekeye ihtiyaç duyar. Daha yeni VSC (voltage source converter, gerilim kaynaklı dönüştürücü) teknolojisi IGBT (yalıtılmış kapılı bipolar transistör) gibi hem açılıp hem kapatılabilen yarı iletkenler kullanır. VSC zayıf bir şebekeye bağlanabilir ve komütasyon arızasına, yani tristörlerin akımı düzgün devredememesine karşı bağışıktır. Daha pahalı olduğu için UHV seviyesine ancak 2020 civarında ulaştı.

"±800 kV" ifadesi, hattın iki kutbundan birinin toprağa göre artı 800 kV, diğerinin eksi 800 kV gerilimde olduğunu anlatır. Bu yapıya bipol denir. Bir kutup arızalanırsa diğeri tek başına, yarı kapasiteyle çalışmaya devam edebilir.

Bir hattın değeri yalnızca kapasitesiyle ölçülmez. Kapasite faktörü, hattın bir yılda fiilen taşıdığı enerjinin, tam güçle ve yılın 8.760 saatinin tamamında çalışsaydı taşıyacağı enerjiye oranıdır. Bu yüzden bir UHV hattı haberinde GW cinsinden kapasite kadar yılda kaç milyar kWh taşındığı da önemlidir. Kaynaklar bu büyüklüğü bazen TWh ile verir, 1 TWh 1 milyar kWh'e eşittir.

Eşikler ve tanım farkları

UHV evrensel bir eşik değildir. Global Energy Monitor'ın da kullandığı Çin tanımında alt sınır AC için 1000 kV, DC için ±800 kV'dir. Bu tanıma göre ABD'de yeniden gündeme gelen 765 kV hatlar UHV değil, bir alt sınıf olan EHV (extra high voltage, ekstra yüksek gerilim) sayılır. Çin 1000 kV'yi nominal, 1100 kV'yi ise ekipmanın dayanması gereken azami gerilim olarak kullanır. DC tarafında ±1100 kV, 2026 itibarıyla yalnızca tek bir hatta ulaşılmış bir nominal gerilimdir.

Sık yapılan karışıklık UHV ile HVDC (high voltage direct current, yüksek gerilimli doğru akım) arasındadır. HVDC, gerilimi ne olursa olsun doğru akımla iletimin genel adıdır. Avrupa'daki deniz rüzgarı bağlantılarının çoğu HVDC'dir ama UHV eşiğinin altında kalır.

Neden ortaya çıktı

Çin'de enerji kaynakları batıda, tüketim doğudadır. Kömür Shanxi, İç Moğolistan ve Sincan'da, hidroelektrik Sichuan, Yunnan ve Tibet'te, en iyi rüzgar ve güneş kaynakları kuzeybatıdaki çöl ve Gobi bölgelerindedir. Tüketim ise Şanghay, Zhejiang, Jiangsu, Guangdong ve Shandong gibi kıyı illerinde yoğunlaşır. Mesafe çoğu zaman 2.000 kilometreyi aşar. UHV'nin ilk mantığı, demiryoluyla kömür taşımak yerine kömürü maden ağzında yakıp elektriği tel üzerinden göndermekti.

Global Energy Monitor'a göre ilk UHV AC hattı, yaklaşık 640 kilometrelik Jindongnan-Nanyang-Jingmen 1000 kV pilot hattıydı ve 2009'da ticari işletmeye girdi. State Grid'in ilk UHVDC hattı ise 1.907 kilometrelik Xiangjiaba-Shanghai ±800 kV hattıydı ve 2010'da devreye girdi. Kapasitesi Global Energy Monitor'a göre 6,4 GW, ana teknoloji tedarikçisi ABB'ye göre 7,2 GW'tır. ABB'nin açıklamasına göre bu ilk projede ABB, Siemens ve Alstom ana tedarikçilerdi. 2019'da devreye giren ve Zhundong-Wannan adıyla da bilinen Changji-Guquan ±1100 kV hattı, Global Energy Monitor'a göre bu gerilimdeki dünyanın tek hattıdır. Yaklaşık 3.293 kilometre uzunluğundadır ve 12 GW taşır.

2020'lerde gerekçe değişti. Kömür taşımanın yerini, Çin'in yeni enerji dediği rüzgar ve güneş taşıma aldı. Citi'nin Nisan 2026'da Dragonomi'de özetlenen değerlendirmesi de bu coğrafi uyumsuzluğu UHV yatırımlarının temel gerekçesi olarak anlatır (Çin şebeke yatırımları).

Rakamlarla Çin'in UHV ağı

Global Energy Monitor'ın Aralık 2025 sayımına göre Çin'de 45 UHV hattı işletmededir. Bunların 21'i AC, 24'ü DC'dir. Toplam uzunluk yaklaşık 52.300 kilometre, toplam iletim kapasitesi yaklaşık 300 GW'tır. Globaltransmission.info ise 9 Mart 2026'da 2025 sonu için 22'si AC, 24'ü DC olmak üzere 46 UHV projesi ve 62.000 kilometreyi aşan hat uzunluğu bildirdi. Fark büyük olasılıkla sayım kapsamından gelir.

Bloomberg ve Enerdata'nın aktardığına göre State Grid, 15 Ocak 2026'da 2026-2030 dönemi için yaklaşık 4 trilyon yuanlık sabit varlık yatırımı açıkladı. Bu, önceki plan dönemine göre yaklaşık %40 artış demektir. Enerdata'ya göre State Grid 28 Şubat 2026'da bu dönemde 15 yeni UHV hattını devreye alacağını ve iller arası iletim kapasitesinin %35 artacağını duyurdu. China Daily'nin 10 Şubat 2026 haberine göre batıdan doğuya iletim kapasitesi 2025'te yaklaşık 340 GW'tı ve zirve talebin yaklaşık %23'ünü karşılıyordu. Hedef bunu 2030'da 420 GW'ın üzerine çıkarmak. 340 GW, UHV ağının yaklaşık 300 GW'lık kapasitesinden büyüktür, çünkü batıdan doğuya akışın bir kısmı UHV eşiğinin altındaki hatlardan geçer.

Üretim zinciri ve kimler üretiyor

UHV hatlarının sahibi ve işletmecisi iki devlet şirketidir. Ülkenin büyük bölümünü State Grid, güney illerini ise China Southern Power Grid (Güney Şebekesi) kapsar (SOE ve SASAC). Yatırım kararları kârlılıktan çok beş yıllık planlara ve enerji politikasına göre verilir. State Grid ekipman ihtiyacını yıl içinde parti parti açtığı toplu ihalelerle toplar. Üreticilerin sipariş defteri bu yüzden büyük ölçüde iki alıcının takvimine bağlıdır.

Bir UHVDC hattında maliyetin ağırlığı dönüştürücü istasyondadır. Burada valfler, dönüştürücü transformatörler (converter transformer), filtreler, reaktörler ve DC kontrol sistemi bulunur. Hattın kendisi çelik kuleler, yalıtkanlar, alüminyum iletkenler ve yer tellerinden oluşur. UHV AC hatlarında dönüştürücü yoktur ama trafo merkezlerinde 1000 kV güç transformatörleri, şönt reaktörler ve GIS (gas insulated switchgear, gaz yalıtımlı şalt cihazı) kullanılır. Bu yüzden bir onay haberini hisseye çevirirken hat türü belirleyicidir. DC onayı valf ve dönüştürücü transformatör, AC onayı GIS, güç transformatörü ve reaktör talebi doğurur.

İlk projelerde teknolojinin büyük kısmı yabancı üreticilerden geldi. Sonraki hatlarda valf, GIS ve trafo tarafını NARI, XJ Electric, China XD Electric, Pinggao ve Rongxin gibi Çinli üreticiler aldı. Bu geçiş, Çin'in yerli ikame politikasının UHV'deki somut sonucudur. Yabancı tedarikçiler 2026 itibarıyla Çin UHVDC projelerine sistem düzeyinde değil komponent düzeyinde katılır. Örneğin Hitachi Energy, Gansu-Zhejiang hattında dönüştürücü transformatör ve güç yarı iletkeni sağlar. Citi'nin Nisan 2026 değerlendirmesinde öne çıkardığı Çinli hisseler ise Sieyuan, TBEA, Pinggao ve Dongfang Electric'tir.

Hat başına maliyet ve metal yoğunluğu

UHV hatlarını karşılaştırmanın yolu, toplam maliyeti GW kapasite ve kilometre başına bölmektir. Aşağıdaki tablo Global Energy Monitor, Enerdata, China Daily, Hunan hükümeti, Hitachi Energy ve People's Daily'nin proje verileriyle yapılmış basit bir hesaptır.

Tablodan dört sonuç çıkar. Birincisi, aynı gerilim ve kapasitedeki ±800 kV ve 8 GW'lık LCC hatlarında GW başına maliyet mesafeyle artar. Yaklaşık 920 kilometrelik Longdong-Shandong 2,5 milyar yuanla en ucuzdur, 1.616 kilometrelik Ningxia-Hunan 3,5, 2.260 kilometrelik Hami-Chongqing 3,6 milyar yuandır. İkincisi, daha yüksek gerilim ve kapasite bu kuralı bozabilir. En uzun hat olan ±1100 kV ve 12 GW'lık Zhundong-Wannan, GW başına 3,4 milyar yuanla Hami-Chongqing'den ucuzdur. Üçüncüsü, kilometre başına maliyet ters yönde hareket edebilir. Kısa hatta iki dönüştürücü istasyonun sabit maliyeti az sayıda kilometreye bölündüğü için Longdong-Shandong kilometre başına en pahalı hat görünür. Dördüncüsü, coğrafya ve teknoloji fiyatı belirgin biçimde yükseltir. Tibet'ten Guangdong'a uzanan hat dağlık güzergâh nedeniyle GW başına 5,3 milyar yuanla en pahalısıdır. VSC kullanan Gansu-Zhejiang da benzer uzunluktaki Hami-Chongqing'den GW başına yaklaşık 0,8 milyar yuan daha pahalıdır.

Metal katsayıları

UHV, Dragonomi'de en sık bakır ve alüminyum yazılarında geçer ve State Grid dünyanın en büyük bakır müşterisi olarak anılır (Bakır, şebeke yatırımları). Ancak UHV hatlarında iletken ağırlıkla alüminyumdur. Bakır esas olarak transformatör sargısında, kablolarda ve şalt tarafında kullanılır. Hattın kilometreleri alüminyum, istasyonları bakır talebi doğurur.

Alüminyum katsayıları da dikkat ister. SMM'ye göre kilometre başına iletken alüminyum ihtiyacı UHVDC'de yaklaşık 55,2 ton, UHV AC'de yaklaşık 63,4 tondur. Oysa Hami-Chongqing hattı için 243.000 ton iletken ihale edildi. Bu miktar 2.260 kilometreye bölününce kilometre başına yaklaşık 107 ton eder, yani SMM katsayısının yaklaşık iki katı. Fark büyük olasılıkla ihale kapsamından, örneğin yer teli ve yedeklerin dahil edilmesinden kaynaklanır. Hat uzunluğunu genel bir katsayıyla çarpan bir metal talebi tahmini iki kata varan hata payı taşır.

Kullanım oranı ve hat bazında kanıt

Maliyet hikâyenin yarısıdır, diğer yarısı hattın ne kadar kullanıldığıdır. Çin'de ulusal düzeyde güncel bir UHVDC kullanım istatistiği yayımlanmaz. Emtia danışmanlık şirketi CRU'nun 2019 analizine göre o tarihte işleyen 14 UHVDC hattı yılda yaklaşık 340 milyar kWh taşıyordu ve ortalama kullanım %60'ın altındaydı. Güncel tablo ancak şebeke şirketlerinin hat bazında açıkladığı enerji verilerinden kurulabilir. Aşağıdaki kapasite faktörleri bu açıklamalardan yapılmış basit hesaplardır.

Hesaplar adım adım şöyledir. CPEM'e göre Lingshao 2024'te 55,72 milyar kWh iletti, bu yıllık bazda %14,5 artıştır. 2024 artık yıl olduğu için tam kapasite 8 GW çarpı 8.784 saat, yani 70,3 milyar kWh'tir ve oran yaklaşık %79 eder. Xinhua'ya göre Hami South-Zhengzhou hattı 16 Mart 2025'e kadar yıl içinde 10 milyar kWh'in üzerinde enerji teslim etti, bu yıllık bazda %11,2 artıştır. İlk 75 günün tam kapasitesi 8 GW çarpı 1.800 saat, yani 14,4 milyar kWh olduğundan oran yaklaşık %69'dur. Hattın tasarım değeri yılda 50 milyar kWh, yani yaklaşık 6.250 tam yük saati ve %71'dir. State Grid Xinjiang'ın Mart 2026 verisine göre Zhundong-Wannan 2025'te 69,87 milyar kWh taşıdı, bu Anhui'nin elektrik tüketiminin yaklaşık beşte biridir. 12 GW çarpı 8.760 saat 105,1 milyar kWh eder, oran yaklaşık %66'dır. Tasarım değerleri Enerdata, Xinhua ve China Daily'nin açıkladığı yıllık enerji hedeflerinden aynı yolla hesaplandı.

Tablodan üç sonuç çıkar. Birincisi, kömür destekli hatların fiili faktörü (%66-79), 2025 kuşağı yeni enerji hatlarının tasarım faktörlerinin (%49-51) belirgin biçimde üstündedir. Yeni enerji hatlarındaki düşük tasarım değeri bir arıza değil, rüzgar ve güneşin üretim profilinin sonucudur. İkincisi, hidro hatları mevsimseldir. Baihetan-Zhejiang'ın yıllık tasarım faktörü %43 iken People's Daily Energy'ye göre Baihetan-Zhejiang, Lingshao ve Xiluodu-Jinhua'dan oluşan üç hat Temmuz 2024'te 13,48 milyar kWh taşıdı. 24 GW çarpı 744 saat 17,86 milyar kWh eder, yani yağışlı sezonda faktör %75'e çıkar. Üçüncüsü, hatlar zirveye göre boyutlanır. Aynı üç hat 4 Ağustos 2024'te günlük 539 milyon kWh rekoru kırdı. 24 GW çarpı 24 saat 576 milyon kWh ettiği için bu, tam gücün %93,6'sıdır. Yıllık ortalaması %45-80 arasında kalan bir hat zirve günlerinde neredeyse tam güçle çalışır. Düşük yıllık faktör tek başına "boş hat" anlamına gelmez, ama aşağıda görüleceği gibi hattın geliri yıllık enerjiye bağlıdır.

İletim bedeli ve hattın gelir modeli

Bir UHVDC hattının geliri piyasada oluşmaz, NDRC'nin (Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu) hat bazında belirlediği iletim bedelinden gelir. Bedel kilovatsaat başına fen cinsinden verilir, 1 yuan 100 fendir. Hesap çerçevesini NDRC'nin 2021 tarihli eyaletler arası özel iletim projesi bedel yöntemi (1455 sayılı) çizer. NDRC'nin 8 Nisan 2022 tarihli 558 sayılı bildirimi, 1 Mayıs 2022'den geçerli olmak üzere üç ±800 kV hattın bedelini vergi ve iletim kaybı dahil olarak belirledi. Buna göre Ningdong-Shaoxing (Lingshao) hattının bedeli 4,88 fen ve kayıp oranı %4,26, Jiuquan-Hunan'ınki 6,37 fen ve %4,14, Xilinguole-Taizhou'nunki 4,83 fen ve %3,32 oldu.

Bildirimin az bilinen yanı kayıp riskinin bölüşümüdür. Gerçek kayıp belirlenen orandan yüksekse fark şebeke şirketinin üzerinde kalır. Düşükse kazanç şebeke şirketi ile kullanıcılar arasında yarı yarıya bölüşülür. Yani işletmeci kayıp aşımının tamamını üstlenir, verimlilik kazancının ise yarısını tutar. Bedeller zamanla aşağı da revize edilebilir. İkincil kaynak China Energy Portal'ın aktardığına göre NDRC 2018'de Jiuquan-Hunan için 7,01 fenlik bedel belirlemişti. 2022'de 6,37 fene inmesi yaklaşık %9'luk bir indirimdir.

Yeni kuşak hatların bedeli belirgin biçimde yüksektir. NDRC'nin 20 Nisan 2023 tarihli 404 sayılı bildirimi, 1 Mayıs 2023'ten geçerli olmak üzere Baihetan-Jiangsu için 8,36 fen, Baihetan-Zhejiang için 8,14 fenlik geçici bedel belirledi. İkisi de vergi dahildir ve %6 iletim kaybı içerir. Baihetan santralinin yan çıkış projesi için ise kayıpsız 0,85 fen belirlendi. Tam bedel yan projeler tamamlanınca konacak. 8,36'nın 4,88'e bölümü yaklaşık 1,7 eder, yani Baihetan-Jiangsu'nun bedeli Lingshao'nunkinin 1,7 katıdır. Bedelin geçici açıklanması, yeni bir hattın kesin gelir parametresinin ilk yıllarda belirsiz kalabildiğini gösterir.

Kaba bir hesap bedelin hat gelirine etkisini gösterir. Lingshao'nun 2024'teki 55,72 milyar kWh'lik iletimi 4,88 fenle çarpılınca yaklaşık 2,7 milyar yuan eder. Bu, vergi ve kayıp dahil brüt bir büyüklüktür. Bedel sabitken hattın geliri doğrudan taşınan enerjiye bağlıdır, dolayısıyla kapasite faktöründeki her puan gelire yansır.

Bilinmeyenler de bilinenler kadar önemlidir. Zhundong-Wannan için NDRC bedeli 2022 ve 2023 bildirimlerinde yer almaz ve kamuya açık birincil bir kaynakta bulunamamıştır. İkincil analizlerde dolaşan bedel rakamları bu yüzden temkinle okunmalıdır. Hat bazında yıllık enerji hacimleri eyaletler arası anlaşmalarla belirlenir ve bu anlaşmaların metinleri genellikle yayımlanmaz. Bu, alıcı ile satıcının hacim ve fiyatı birlikte pazarlık ettiği bir PPA sözleşmesinden farklı bir yapıdır. Batıdan gelen elektriğin doğudaki kömür santralleriyle, yani yerel maliyet eğrisinin marjinal üreticisiyle rekabet edip edemeyeceği, gönderici uçtaki enerji fiyatı ile bu bedelin toplamına bağlıdır.

İhale hacmi, valf değeri ve pay yapısı

UHV ekipman talebi State Grid'in parti ihaleleriyle ölçülür ve bu seri, plan başlıklarından farklı bir tablo çizer. Zhiyan Consulting'in derlemesine göre State Grid'in UHV ihalelerinde kazanılan tutar 2023'te yıllık bazda %1.078,7 artışla 40,82 milyar yuana çıktı. Bunun 14,14 milyar yuanı, yani yaklaşık %35'i dönüştürücü transformatörlerdi ve tek başına en büyük kalemdi. Şanghay merkezli veri kuruluşu SMM'ye göre 2024'te ekipman ihalesi 27,17 milyar yuan, malzeme ihalesi 7,53 milyar yuandı. Çinli aracı kurum CITIC'e göre 2025 tam yıl UHV ekipman ihalesi 22,06 milyar yuana geriledi. 2023 rakamı malzemeyi de içeriyor olabilir ve kapsamlar tam örtüşmeyebilir. Ama 2024'ün ekipman ve malzeme toplamı olan 34,70 milyar yuan bile 2023'ün altındadır. Yani ihale cirosu 2023 zirvesinden iki yıl üst üste düştü. Ekipman bazında 2024'ten 2025'e düşüş yaklaşık %19'dur.

Zamanlama ve hat türü bu seriyi okumanın anahtarıdır. Sektör notlarında kullanılan kaba kurala göre ekipman ihalesi proje onayını yaklaşık 6-12 ay geriden izler. Çinli yatırım bankası CICC'ye göre Mart 2025 sonuna kadar ihale yaklaşık 10,2 milyar yuana ulaşmıştı ve bunun 7 milyar yuandan fazlası AC projelerindendi. HSBC'nin Şubat 2026'da Dragonomi'de özetlenen değerlendirmesine göre 2025'te beş UHV AC hattı onaylanırken yalnızca iki UHV DC hattı onaylandı ve State Grid'in 750 kV GIS ihale hacmi 18 kat arttı (Sanayi, Çin hisse tercihleri). Business Sweden'ın 2024 tarihli tahmini ise yılda 2-3 AC ve 6 DC hat onayı bekliyordu. DC onaylarının azalması, ihale cirosunun en büyük kalemi olan dönüştürücü transformatör ile valf talebini daraltır ve toplam cirodaki düşüşün olası açıklamalarından biridir.

Valf tarafında birim fiyat serisi kamuya açık değildir. En iyi vekil, proje başına valf değeridir. GF Securities'in Kasım 2023 analizine göre 2023'te ihale edilen LCC hatlarında (Jinshang-Hubei, Longdong-Shandong, Ningxia-Hunan, Hami-Chongqing) valf değeri proje başına yaklaşık 1,2 milyar yuandı. Zhiyan'a göre Gansu-Zhejiang'ın VSC valf toplamı 4,35 milyar yuandır. 4,35'in 1,2'ye bölümü yaklaşık 3,6 eder. LCC rakamının proje mi istasyon mu bazında olduğu kaynakta net değildir, istasyon bazındaysa fark yaklaşık 1,8 kata iner. Her iki durumda da VSC'ye geçiş, valf üreticisi için proje başına ciroyu katlar. XJ Electric'in ±800 kV ve 8 GW'lık VSC valfinin tip testini geçtiğini Ocak 2026'da duyurması bu yüzden önemsendi. Xuchang yerel yönetiminin Şubat 2026 haberine dayanan bu bilgi şirketin kendi beyanıdır. Tip testi, State Grid'in yeni bir ekipmanı şebekeye almadan önce istediği ürün doğrulama sürecinin ilk adımıdır.

Pay yapısı da sanıldığından farklıdır. Huayuan Securities'in Nisan 2024 analizindeki grafiğe göre Xiluodu-Zhejiang sonrası UHVDC projelerinde valf setlerinin yaklaşık %43'ünü NARI kazandı. XJ Electric ve China XD Electric %23-25 bandında, birbirine yakın bir ikinci kademede yer alır. ABB %6, Rongxin %3, TBEA %1 payda kaldı. Yaygın anlatıdaki "valf lideri XJ Electric" ifadesi bu veriyle uyuşmaz, set sayısında lider NARI'dir. GF Securities'e göre valf ihalesindeki paket sayısı 2023'te dörtten ikiye indi ve bu yapı payları sert biçimde oynatır. Aynı analizde adı net okunamayan bir valf üreticisinin payı 2023'te Longdong-Shandong ve Ningxia-Hunan'da sıfır, Jinshang-Hubei'de %26, Hami-Chongqing'de %50'ydi. Proje bazında bu kadar oynayan bir pay, tek bir ihalenin bir üreticinin yıllık valf gelirini belirgin biçimde değiştirebileceği anlamına gelir.

Marjlar ve gelir tanıma gecikmesi

İhale kazanımı ile gelirin tanınması arasında genellikle 1-3 yıl vardır. Bu, UHV ekipmanını kısa ve uzun döngülü sanayi ayrımında açıkça uzun döngülü tarafa koyar. Pinggao Electric Kasım 2025'teki bir borsa açıklamasında, bir State Grid UHV parti ihalesinde yaklaşık 773 milyon yuanlık iş kazandığını ve bunun şirketin 2024 gelirinin %6,24'üne denk geldiğini bildirdi.

Gecikmenin bilançodaki izi sözleşme yükümlülükleri, yani müşteriden alınan ama henüz gelir yazılmamış avanslardır. 10 ve 11 Nisan 2026'da yayımlanan 2025 yıllık raporlarına dair haberlere göre XJ Electric'in geliri yıllık bazda %12,27 düşüşle 14,99 milyar yuana indi, bu 2019'dan beri ilk düşüştür. Aynı yıl ana ortaklık net kârı %4,50 artışla 1,17 milyar yuana çıktı ve sözleşme yükümlülükleri %30,61 arttı. Pinggao'da aynı kalem %44,42 büyüdü. Gelir düşerken avansların artması, teslim ve devreye alma henüz gelire yansımadan siparişin bilançoda biriktiğini gösteren erken bir işarettir. XJ Electric'in yurt dışı geliri de %73,37 arttı ve yurt dışı brüt marjı 5,46 puan artışla %26,91'e çıktı. State Grid sözleşmelerindeki avans ve kalite teminatı koşulları kamuya açık olmadığı için işletme sermayesi etkisi ancak bu tür bilanço kalemlerinden izlenebilir.

Marj ise hacimle ters hareket edebilir. Huayuan Securities'in Nisan 2024 analizine göre XJ Electric'in doğru akım iletim bölümünün geliri 2018'de 916 milyon, 2019'da 1,203 milyar, 2020'de 1,655 milyar, 2021'de 986 milyon, 2022'de 695 milyon yuandı. Bölümün brüt marjı aynı yıllarda sırasıyla %29,9, %30,0, %28,0, %46,2 ve %46,3 oldu. Teslimatın zirve yaptığı 2020'de marj %28'e inerken gelirin çukura düştüğü 2021-2022'de %46'ya çıktı. Olası bir açıklama, yoğun teslim yıllarında düşük marjlı kalemlerin karışımdaki payının artmasıdır. 2022'de bölüm grup gelirinin yalnızca yaklaşık %4,7'sini oluşturdu (695 milyon bölü 14,92 milyar yuan). Grup brüt marjı %20,87 alınırsa brüt kârın yaklaşık %10'u bu bölümden geldi. UHV'nin bir hissedeki ağırlığı bu yüzden gelir payıyla değil kâr payıyla ölçülmelidir.

Çeyreklik marj daha da oynaktır. Kaiyuan Securities ve Stockstar özetlerine göre Pinggao'nun brüt marjı 2024'ün dördüncü çeyreğinde %19,0, 2025'in ilk çeyreğinde %28,7 oldu. Aradaki 9,7 puanlık sıçrama ihale ve teslim karışımındaki değişimden kaynaklanır. Şirketin 2025'in ilk dokuz ayındaki brüt marjı yıllık bazda 3,97 puan artışla %25,09'du.

2025 kuşağı hatlar ve VSC'ye geçiş

2025, Çin'de UHV tasarım mantığının değiştiği yıl oldu. Longdong-Shandong 8 Mayıs'ta, Hami-Chongqing 10 Haziran'da devreye girdi, Ningxia-Hunan 20 Ağustos'ta güç iletimine başladı. China Daily'ye göre Longdong-Shandong ve Ningxia-Hunan'ın taşıyacağı enerjinin en az yarısı yenilenebilir kaynaklardan gelecek. Rüzgar, güneş, termik santral ve depolama tek paket olarak planlandığı için bu hatlara entegre enerji hattı denir. Hami-Chongqing'in arkasında 14,2 GW'lık bir kaynak tabanı vardır ve bunun 10,2 GW'ı rüzgar, güneş ve güneş-termaldir. Hat kapasitesinin kaynak kurulu gücüne oranı yaklaşık %56'dır. Rüzgar ve güneş aynı anda tam güçte üretmediği için hat kaynak toplamından küçük boyutlanır, aradaki boşluğu kömür ile depolama doldurur.

En büyük teknik kırılma Gansu-Zhejiang hattıdır. Hitachi Energy'nin Haziran 2025 açıklamasına göre bu hat, iki ucunda da VSC kullanan ilk UHVDC projesidir. VSC, UHV seviyesine 2020 civarında Güney Şebekesi'nin ±800 kV'lik ve yaklaşık 1.452 kilometrelik Kunliulong projesiyle ulaşmıştı. ABB bu projeyi dünyanın ilk UHV çok uçlu VSC-HVDC projesi olarak tanımlar.

VSC tercihinin bir nedeni sistem güvenliğidir. Frontiers in Energy Research'te 2024'te yayımlanan bir çalışma, Guangdong ve Doğu Çin'de birden çok UHVDC alıcı ucunun birbirine çok yakın olduğuna dikkat çeker. Bu duruma çok beslemeli DC (multi-infeed DC) denir. Bir LCC inverterdeki komütasyon arızası, AC şebekedeki gerilim düşümü yoluyla komşu inverterlere yayılabilir. Bu yüzden UHV yatırımı, STATCOM (statik senkron kompanzatör) ve senkron kondansatör gibi dinamik reaktif güç ekipmanına da ikinci bir talep yaratır.

Xizang-Guangdong hattının inşaatı 16 Eylül 2025'te başladı. Xinhua'ya göre yaklaşık 2.681 kilometrelik, 10 GW'lık ve yaklaşık 53,2 milyar yuanlık hat 2029'da tam işletmeye girecek. Tamamlandığında 40,7 milyar yuanlık Zhundong-Wannan'ı geçip en pahalı UHV hattı olacak.