NPL — Takipteki kredi oranı

NPL oranı (non-performing loan ratio, takipteki kredi oranı), bir bankanın takibe düşmüş kredilerinin toplam brüt kredilerine oranıdır. Takibe düşmüş kredi, genel kural olarak ödemesi 90 günden fazla gecikmiş ya da borçlusunun teminata başvurulmadan borcunu ödeyemeyeceği anlaşılmış kredidir. Oran bankaların, kredi kartı şirketlerinin ve kredi veren fintech şirketlerinin varlık kalitesini ölçmekte kullanılır. Portföyün ne kadarının artık düzenli faiz ve anapara üretmediğini gösterir ve karşılık giderinin, kârın ve sermaye ihtiyacının ilk habercisidir. Dragonomi'de Çin bankalarının kârlılık notlarında, Avrupa ve ABD bankalarının telekonferanslarında ve kredi portföyü hızla büyüyen fintech şirketlerinde geçer.

Oran üç kavramla birlikte okunur. Karşılık kapsama oranı (coverage ratio), bankanın ayırdığı kredi zararı karşılıklarının takipteki kredilere oranıdır. Kredi maliyeti ya da risk maliyeti (cost of risk), dönemin karşılık giderinin ortalama kredilere oranıdır. Beklenen kredi zararı (expected credit loss, ECL), 2018'den beri UFRS 9 ile uygulanan ve karşılığın zarar gerçekleşmeden, olasılık hesabıyla ayrıldığı muhasebe modelidir. Terimin adı ülkeden ülkeye değişir. BDDK "takipteki alacaklar", TCMB "tahsili gecikmiş alacak" (TGA) der. ABD'de Federal Mevduat Sigorta Kurumu (FDIC) "noncurrent loans", Avrupa Bankacılık Otoritesi (EBA) "non-performing exposure" (NPE), Hindistan Merkez Bankası (RBI) "non-performing asset" (NPA) terimini kullanır.

Tanım ve formül

NPL oranı = Takipteki brüt krediler ÷ Toplam brüt krediler

Pay ve payda brüttür, yani karşılıklar düşülmeden alınır. Takipteki kredinin sınırını Basel Bankacılık Denetim Komitesi (BCBS) 4 Nisan 2017'de yayımladığı sorunlu varlık rehberiyle çizdi. Rehbere göre bir risk iki ölçütten biri gerçekleşince takipteki sayılır. İlki önemli bir tutarın 90 günden fazla gecikmesidir. İkincisi borçlunun, teminat paraya çevrilmeden borcunu tam ödemesinin olası görülmemesidir (unlikely to pay). Bu yüzden iflas ya da konkordato başvurusu yapan bir firmanın kredileri, taksitleri henüz ödenirken bile takibe alınabilir. Teminat sınıflamayı değiştirmez, yalnızca ayrılacak karşılığın tutarını etkiler.

Gecikme ile takip aynı şey değildir. 1-89 gün gecikmiş bir kredi, gecikmiş ama takipte olmayan kredidir. FDIC 30 gün ve üzeri gecikmiş krediler ile tahakkuk dışı, yani faiz geliri yazılması durdurulmuş kredilerin toplamını PDNA (past due and nonaccrual) oranı adıyla izler.

Hindistan gibi bazı ülkelerde net NPL oranı da açıklanır. Bu oranda takipteki kredilere ayrılan karşılık hem paydan hem paydadan düşülür ve karşılıkla kapatılmamış sorunlu kredinin bilançodaki ağırlığı görülür. RBI'ın Aralık 2025 tarihli Finansal İstikrar Raporu verisine göre Hindistan'daki ticari bankalarda brüt oran Eylül 2025'te yaklaşık %2,2, net oran yaklaşık %0,5'ti.

NPL tutarı, yani stok, oranla karıştırılmamalıdır. Dragonomi'nin Kasım 2025 tarihli Çin emlak notundaki 3,5 trilyon yuanlık sorunlu kredi stoku bir orandan değil, tutardan söz eder. Stok artarken oran düşebilir, çünkü payda daha hızlı büyüyebilir.

Madde boyunca iki formül daha kullanılır.

Karşılık kapsama oranı = Kredi zararı karşılıkları ÷ Takipteki krediler

Risk maliyeti = Yıllıklandırılmış karşılık gideri ÷ Ortalama brüt krediler

Risk maliyeti baz puanla (bp, yüzde puanın yüzde biri) ifade edilir ve paydası dönem ortalamasıdır, çünkü gider yıl boyunca oluşur. Kapsama oranı ise dönem sonu bakiyeleriyle hesaplanır. NPL oranı sorunun büyüklüğünü, kapsama oranı sorunun ne kadarının şimdiden gidere yazıldığını, risk maliyeti bu dönem kâra ne kadar yük bindiğini söyler.

Adım adım örnek hesap

Kurgusal bir bankanın yıl sonu kredi portföyü milyon dolar olarak aşağıdadır. Krediler UFRS 9'daki üç aşamaya ayrılmıştır, aşamalar ECL bölümünde anlatılır.

İlk adım NPL oranıdır. Takipteki krediler Aşama 3'teki 30 milyon dolardır. 30 ÷ 1.000 = %3,0.

İkinci adım kapsamadır ve tek bir cevabı yoktur. Aşama 3 karşılığı tek başına alınırsa 18 ÷ 30 = %60,0 çıkar. Bütün karşılıklar alınırsa 29 ÷ 30 = %96,7 çıkar. Karşılıklar brüt krediye bölünürse 29 ÷ 1.000 = %2,9 bulunur. Üç rakam da "kapsama" adıyla yayımlanabilir.

Üçüncü adım yıl içindeki harekettir. Banka yılı 26 milyon dolar takipteki kredi ve 27 milyon dolar karşılık stokuyla açmıştır. Yıl içinde 20 milyon dolarlık kredi takibe düşer. 4 milyon dolarlık takipteki kredi tahsil edilir ya da normale döner. Tamamına karşılık ayrılmış 12 milyon dolarlık kredi de silinir (write-off). Yıl sonu stok 26 + 20 − 4 − 12 = 30 milyon dolardır. Banka yıl içinde 20 milyon dolar brüt karşılık gideri yazar. Tahsil edilen, düzelen ve Aşama 2'den Aşama 1'e dönen kredilerin toplam 6 milyon dolarlık karşılığı iptal edilir. Net karşılık gideri 20 − 6 = 14 milyon dolardır. Karşılık stoku 27 + 20 − 6 − 12 = 29 milyon dolara ulaşır.

Dördüncü adım risk maliyetidir. Brüt krediler yılbaşında 900, yıl sonunda 1 milyar dolardır, ortalama 950 milyon dolardır. Net risk maliyeti 14 ÷ 950 = %1,47, yani 147 baz puandır. Brüt risk maliyeti 20 ÷ 950 = %2,11, yani 211 baz puandır. Aradaki fark iptal edilen 6 milyon dolardan gelir, 6 ÷ 950 = %0,63. Yuvarlanmış iki oranın farkı 64 baz puan görünür. Net karşılık gideri, gerçekleşen zarar ile karşılık stokundaki değişimin toplamına eşittir, 12 + (29 − 27) = 14.

Beşinci adım silmenin etkisidir. Banka 12 milyon doları silmeseydi takipteki kredi 42, brüt kredi 1,012 milyar dolar olurdu. NPL oranı 42 ÷ 1.012 = %4,15 olurdu. Aşama 3 karşılığı da 18 + 12 = 30 milyon dolar olurdu ve kapsama 30 ÷ 42 = %71,4'e çıkardı. Silme NPL oranını 1,15 puan düşürür. Tamamı karşılıklı krediyi bilançodan çıkardığı için kapsamayı da 11,4 puan aşağı çeker. Bankanın ekonomik durumu ise değişmez, çünkü silinen kredilerin zararı zaten gidere yazılmıştı.

Bankanın karşılık öncesi kârı 40 milyon dolar olsun. Risk maliyetindeki 10 baz puanlık artış 950 × %0,10 = 0,95 milyon dolar ek gider, yani karşılık öncesi kârın yaklaşık %2,4'ü demektir. Karşılık sonrası kâr 40 − 14 = 26 milyon dolar olduğu için aynı tutar vergi öncesi kârı ve hisse başına kârı yaklaşık %3,7 düşürür.

Aynı hesap gerçek bir bankada da yapılabilir. Garanti BBVA'nın BDDK konsolide sonuçlarında 30 Eylül 2025'te takipteki (Aşama 3) krediler 72,1 milyar TL, brüt krediler 2.565,8 milyar TL'dir. 72,1 ÷ 2.565,8 = %2,81, banka oranı %2,8 olarak açıklar. Banka 2019'dan beri sildiği kredileri geri ekleyerek ikinci bir oran da verir. Bu durumda takipteki krediler 89,4 milyar TL'ye, oran %3,5'e çıkar. Aşama 3 kapsaması da %63,0'dan %70,2'ye yükselir.

Karşılık kapsama oranı

Kapsama oranının %100 olması gerekmez, çünkü takipteki kredinin tamamı kaybedilmez. Teminat satılır, borçlu bir kısmını öder, yapılandırılan kredi düzelebilir. Temerrütte kayıp oranı (loss given default, LGD), yani temerrüde düşen kredide tahsil edilemeyecek pay, konut kredisinde düşük, teminatsız tüketici kredisinde yüksektir. Bu yüzden konut ağırlıklı bir bankanın %40'lık kapsaması, kart ağırlıklı bir bankanın %80'lik kapsamasından daha ihtiyatlı olabilir.

Oranın üç yaygın tanımı vardır.

Tanım farkı en çok ABD ile Avrupa arasında göze çarpar. ABD'de 2020'den beri uygulanan CECL modeli, sorunsuz kredilere de ilk günden ömür boyu karşılık ayırtır. FDIC'e göre 2025 üçüncü çeyrekte 224,5 milyar dolarlık karşılık stoku, 125,8 milyar dolarlık takipteki kredinin %178,4'üne denk geldi. EBA'nın AB ve AEA rakamı ise takipteki kredilere ayrılan karşılığı sayar ve Haziran 2025'te %41,7'ydi.

Karşılığın aşamalara dağılımı bu farkı açıklar. EBA'ya göre AB ve AEA bankalarının karşılıklarının %75'i Aşama 3 kredilerine aittir. Garanti BBVA'da Eylül 2025'te 77,2 milyar TL'lik toplam karşılığın 45,5 milyar TL'si, yani yaklaşık %59'u Aşama 3'tedir. Kalan pay henüz takibe düşmemiş krediler için ayrılmıştır ve Aşama 3 kapsamasında görünmez.

Çin'de kapsamanın yüksekliği düzenlemeden gelir. Bankacılık düzenleyicisi uzun süre en az %150 kapsama ve brüt kredilerin en az %2,5'i kadar karşılık istedi. 2018'de bu tabanlar bankaya göre %120-150 ve %1,5-2,5 aralığına esnetildi. Ulusal Finansal Düzenleme İdaresi'nin (NFRA) 2025 üçüncü çeyrek verisindeki %207,15'lik kapsama tabanın hayli üzerindedir.

Kapsama oranı mekanik olarak da oynar. Tamamına karşılık ayrılmış kredinin silinmesi oranı düşürür, düşük kapsamalı takipteki kredilerin satılması yükseltir. BBVA'nın İspanya işinde 2025 üçüncü çeyrekte NPL oranı, portföy satışlarının da katkısıyla 37 baz puan düştü, kapsama 389 baz puan artarak %65'e çıktı.

Kredi maliyeti (risk maliyeti)

Risk maliyeti, kredi riskinin gelir tablosundaki bedelidir. Hesapta üç seçim sonucu değiştirir.

Brüt ile net ayrımı en büyük farkı yaratır. Brüt gider dönemde ayrılan bütün karşılıklardır. Net gider, karşılık iptallerinin (reversal) ve silinmiş kredilerden sonradan yapılan tahsilatın düşülmesiyle bulunur. TCMB sektör rakamını brüt hesaplar, yani karşılık iptallerini dikkate almaz. Bankalar ise genellikle net rakam açıklar. Garanti BBVA'nın 2025'in ilk dokuz ayına ait BDDK konsolide rakamlarında brüt beklenen kredi zararı gideri 60,2 milyar TL'dir. Diğer gelirler satırında izlenen 33,2 milyar TL'lik iptal düşülünce net gider 27,0 milyar TL'ye iner. Ortalama brüt kredi 2.192,1 milyar TL'dir. Rakamlar yıllıklandırıldığında brüt risk maliyeti yaklaşık %3,66, net risk maliyeti %1,64 bulunur. İptaller brüt giderin yaklaşık %55'idir.

Kalemlerin aşamalara dağılımı farkın nereden geldiğini gösterir. Aşama 1 ve Aşama 2'de yazılan 26,4 milyar TL'lik giderin karşısında aynı aşamalardan 24,2 milyar TL'lik iptal vardır, yani bu iki aşamanın net yükü 2,3 milyar TL'de kalır. Net giderin 24,7 milyar TL'si Aşama 3'ten gelir. Brüt rakamı büyüten, takibe düşmemiş krediler aşamalar arasında gidip gelirken oluşan muhasebe hareketidir. Banka 2025 için kur etkisi hariç net risk maliyeti rehberliğini %2-2,5 aralığından %2'nin altına çekti ve bunu yüksek tutarlı birkaç karşılık iptaline bağladı.

Kur etkisi döviz kredisi taşıyan bankalarda ayrıca izlenir. Döviz cinsinden kredilerin karşılığı, yerel para değer kaybettikçe yerel para cinsinden büyür. Garanti'nin 164 baz puanlık net risk maliyetinin 37 baz puanı kur etkisidir, kur hariç rakam 127 baz puandır.

Tek seferlik kalemler de ayrıştırılır. Barclays 2025 üçüncü çeyrekte grup kredi zarar oranını 57 baz puan açıkladı. Yatırım bankasındaki tek bir müşteri için ayrılan 110 milyon sterlinlik karşılık hariç oran 52 baz puandı. Bu tür "hariç" rakamlar bir GAAP dışı düzeltme gibi okunmalıdır, çünkü tek bir borçludan doğan (tek isim) zarar kredi işinin olağan bir parçasıdır.

Örnek hesaptaki eşitlik gerçek verilerde de görülür. Gerçekleşen zarar ABD'de net zarar yazma (net charge-off) adıyla izlenir, yani silinen krediden sonradan tahsil edilen tutarın düşülmesiyle bulunan zarar. FDIC'e göre 2025 üçüncü çeyrekte ABD bankalarının karşılık gideri 20,8 milyar dolar, net zarar yazması 20,1 milyar dolardı. Yalnızca kredi zararlarını sayan dar tanımlı karşılık giderinin net zarar yazmaya oranı %101,6'ydı. Karşılık stoku bu yüzden 224,3 milyar dolardan 224,5 milyar dolara çıktı, yani neredeyse hiç değişmedi. Net zarar yazma oranı %0,61'di. Karşılık gideri net zarar yazmanın belirgin üzerindeyse banka ileride daha fazla zarar bekliyordur. Altındaysa geçmişte ayırdığı karşılığı kullanıyordur.

Oran iş modeline göre büyük farklar gösterir. EBA'ya göre AB ve AEA bankalarında risk maliyeti Haziran 2025'te 48 baz puandı. Eylül 2025'te 47 baz puana indi ve 2023'ün üçüncü çeyreğinden beri en düşük seviyesindeydi. HSBC 2025 için yaklaşık 40 baz puan beklenti verdi. BBVA Grubu'nda ilk dokuz ayın kümülatif risk maliyeti %1,35'ti, grubun İspanya işinde 34, Meksika işinde 327 baz puandı. TCMB'ye göre Türk bankacılık sektöründe brüt risk maliyeti Eylül 2025'te yıllıklandırılmış %2,8'di.

Yüksek risk maliyeti tek başına kötü değildir, çünkü riskli krediler yüksek faizle fiyatlanır. FDIC'in sınıflamasında kredi kartı bankalarının 2025 üçüncü çeyrekteki net faiz marjı %9,70, yıllıklandırılmış çeyreklik net zarar yazma oranı %3,41'di. Kart ve tüketici kredisi veren kurumlarda risk maliyeti bu yüzden net faiz marjıyla birlikte okunur.

Beklenen kredi zararı (ECL)

UFRS 9'u (IFRS 9) Uluslararası Muhasebe Standartları Kurulu (IASB) Temmuz 2014'te yayımladı. Standart 1 Ocak 2018'de zorunlu hâle geldi ve UMS 39'un gerçekleşmiş zarar (incurred loss) modelinin yerini aldı. Eski modelde karşılık ancak bir zarar olayı yaşandığında ayrılabiliyordu ve model 2008 krizinde "çok az ve çok geç" (too little, too late) karşılık ürettiği için eleştirildi.

UFRS 9 kredileri üç aşamaya ayırır. Aşama 1, ilk kayıttan beri kredi riski önemli ölçüde artmamış kredilerdir. Bunlar için 12 aylık ECL ayrılır, yani önümüzdeki 12 ayda temerrüt olursa doğacak zararın beklenen değeri. Aşama 2, kredi riskinde önemli artış (significant increase in credit risk, SICR) görülen kredilerdir ve bunlar için ömür boyu ECL ayrılır. Aşama 3, kredi değer düşüklüğüne uğramış kredilerdir. Bunlara da ömür boyu ECL ayrılır. Aşama 3 kabaca takipteki kredinin muhasebe karşılığıdır, ama iki tanım özdeş değildir. Takip tanımını düzenleyici, Aşama 3 tanımını bankanın muhasebe politikası belirler.

Standart iki çürütülebilir varsayım içerir. 5.5.11 paragrafına göre 30 günü aşan gecikme kredi riskinde önemli artışın, B5.5.37 paragrafına göre 90 günü aşan gecikme temerrüdün işaretidir. Banka bu varsayımları makul ve desteklenebilir bilgiyle çürütebilir.

Bankalar ECL'yi genellikle üç parametrenin çarpımıyla hesaplar.

ECL = PD × LGD × EAD

PD (probability of default) temerrüt olasılığı, LGD temerrütte kayıp oranı, EAD (exposure at default) temerrüt anındaki risk tutarıdır. UFRS 9'un 5.5.17 paragrafına göre ECL tarafsız ve olasılık ağırlıklı bir tutardır, etkin faiz oranıyla iskonto edilir ve geleceğe dair makul ve desteklenebilir tahminleri hesaba katar.

EAD'si 100 lira, 12 aylık PD'si %2, LGD'si %45 olan bir kredi Aşama 1'deyse 12 aylık ECL 100 × 0,02 × 0,45 = 0,9 liradır. Kredinin kalan ömrü boyunca kümülatif PD'si %8 ise ve kredi Aşama 2'ye geçerse ECL 100 × 0,08 × 0,45 = 3,6 liraya çıkar. Kredi temerrüde düşmeden karşılığı dört katına çıkmıştır. Aşamalar arası geçişin yarattığı bu sıçramaya uçurum etkisi (cliff effect) denir.

Senaryo ağırlığı ikinci bir etki yaratır. Banka aynı kredi için üç makro senaryo kurmuş olsun. Baz senaryoda PD %2 ve ağırlık %60, kötü senaryoda PD %5 ve ağırlık %30, iyi senaryoda PD %1 ve ağırlık %10'dur. Ağırlıklı PD 0,6 × 2 + 0,3 × 5 + 0,1 × 1 = %2,8 olur ve 12 aylık ECL 100 × 0,028 × 0,45 = 1,26 liraya çıkar. Baz senaryo tek başına kullanılsaydı 0,9 lira bulunurdu. Kötü senaryo zararı orantısız büyüttüğü için olasılık ağırlıklı karşılık, en olası senaryonun karşılığından yüksektir.

ABD Finansal Muhasebe Standartları Kurulu (FASB) Haziran 2016'da ASU 2016-13 ile CECL'yi (current expected credit losses) yayımladı ve büyük SEC kayıtlı şirketler 1 Ocak 2020'de geçti. CECL'de aşama ayrımı yoktur, her kredi için ilk günden ömür boyu beklenen zarar karşılığı ayrılır. İki modelde de kredi portföyü hızla büyüyen bir kurumun karşılık gideri, portföyde hiçbir bozulma olmadan artar. Grab yönetimi 2025 üçüncü çeyrekte kredi dağıtımının yıllık %56 artışla çeyrekte 886 milyon dolara, yıllıklandırılmış 3,5 milyar dolarlık bir hıza ulaştığını ve beklenen kredi zararlarındaki artışın büyümenin doğal sonucu olduğunu söyledi (Grab notu).

Takibe düşme ve karşılık kuralları

90 gün, 180 gün ve önemlilik eşiği

Basel çerçevesinin temerrüt tanımı (CRE36) aynı iki ayağa dayanır, ama ulusal denetçiye bir takdir alanı bırakır. Bireysel kredilerde ve kamu kuruluşlarına verilen kredilerde denetçi 90 günü 180 güne kadar uzatabilir.

Sayacın ne zaman başladığı da önemlidir. AB'de Avrupa Komisyonu'nun 2018/171 sayılı Yetkilendirilmiş Tüzüğü gecikmenin önemlilik eşiğini belirler. Göreli eşik borçlunun bilanço içi toplam riskinin %1'idir. Mutlak eşik bireysel risklerde 100 avro, diğer risklerde 500 avrodur. Kural 31 Aralık 2020'den beri uygulanıyor ve 90 günlük sayaç ancak gecikmiş tutar iki eşiği birlikte aştığında çalışır. Perakende dışı sayılan 50.000 avroluk bir işletme kredisinde iki eşik de 500 avroya denk gelir. Gecikmiş toplam tutar 400 avroda kaldıkça sayaç başlamaz.

Türkiye'de BDDK'nın 22 Haziran 2016'da yayımlanan ve 1 Ocak 2018'de TFRS 9 (UFRS 9'un Türkiye'deki karşılığı) ile birlikte yürürlüğe giren yönetmeliği kredileri beş gruba ayırır. Birinci Grup gecikmesiz ya da en fazla 30 gün gecikmiş standart kredilerdir. İkinci Grupta gecikme 30 günü aşmış ama 90 günü geçmemiştir ya da kredi riskinde önemli artış vardır. Üçüncü Grup (90-180 gün) tahsil kabiliyeti sınırlı, Dördüncü Grup (180 gün-1 yıl) tahsili şüpheli, Beşinci Grup (1 yılı aşan) zarar niteliğindeki kredilerdir. Takipteki alacaklar son üç gruptan oluşur ve Aşama 3'e, yakın izleme adı verilen İkinci Grup Aşama 2'ye denk gelir.

Çin'de sınıflama beş kategoriye dayanır. Bunlar normal, özel ilgi (special mention), ikinci sınıf (substandard), şüpheli ve kayıptır ve NPL son üç kategoridir. Özel ilgi kredileri NPL sayılmaz, bu yüzden Çin'in NPL oranı Türkiye'deki yakın izleme grubuna benzeyen bir kümeyi dışarıda bırakır.

Çin Bankacılık ve Sigorta Düzenleme Komisyonu (CBIRC) ile merkez bankasının 11 Şubat 2023'te yayımladığı yönetmelik, 2007 tarihli kılavuzun yerini aldı ve gecikme gününü bağlayıcı ölçüt yaptı. 1 Temmuz 2023'te yürürlüğe giren kurala göre 90 günü aşan gecikme en az ikinci sınıf, 270 günü aşan en az şüpheli, 360 günü aşan kayıp sayılır. Eski kredilerin 31 Aralık 2025'e kadar yeni kurala göre sınıflanması istendi. Analistler bu yüzden 90 günü aşan gecikmiş kredilerin NPL'e oranına bakar. Oranın %100'ü aşması gecikmiş kredilerin bir bölümünün NPL dışında tutulduğunu gösterir.

Borçlu bazında sınıflama ve yapılandırma

EBA'nın Temmuz 2014'te son hâlini alan raporlama standardına göre AB'de perakende dışı risklerde takip borçlu bazında belirlenir, yani bir kredisi takibe düşen firmanın bütün riskleri NPE olur. Bireysel risklerde banka kredi bazında sınıflama yapabilir. Bu durumda borçlunun bilanço içi risklerinin %20'sinden fazlası 90 günü aşkın gecikmişse bütün riskleri NPE sayılır. Bu sürükleme etkisi (pulling effect) yüzünden gecikmiş bir kart borcu, aynı kişinin düzenli ödenen konut kredisini de takibe çekebilir.

Yapılandırma (forbearance), mali sıkıntıdaki borçluya vade uzatımı, faiz indirimi ya da ödemesiz dönem gibi tavizler verilmesidir. BCBS'nin 2017 rehberine göre yapılandırılmış bir risk, en az bir yıllık deneme süresi boyunca ödemeler düzenli yapılırsa ve borçlunun mali sıkıntısı çözülürse normale döner. Yapılandırma sorunlu bir krediyi takibe düşmeden yakalayıp Aşama 2'de tutabilir. TCMB'ye göre Türkiye'de yapılandırılan kredilerin brüt kredilere oranı Eylül 2025'te %4,4'tü. Yapılandırılan bakiyenin %93'ü yakın izlemede, %5'i TGA'daydı. TCMB, BDDK'nın 2025'te uyguladığı ihtiyaç kredisi ve kredi kartı yapılandırmasının üçüncü çeyrekte yeni TGA oluşumunu sınırladığını belirtir.

Karşılık takvimleri ve sermaye

Avrupa Merkez Bankası (ECB) Bankacılık Denetimi 20 Mart 2017'de NPL rehberini, Mart 2018'de ihtiyati karşılık beklentilerini içeren ekini yayımladı. Ek, takipteki riskin yaşına (vintage) göre bir takvim koyar. 1 Nisan 2018'den sonra takibe düşen risklerin teminatsız kısmı için iki yıl sonunda %100 karşılık beklenir. Teminatlı kısımda beklenti üçüncü yılda %40'tan başlar, her yıl 15 puan artar ve yedinci yılda %100'e ulaşır. Ek bağlayıcı değildir. AB bunun yasal karşılığını 2019/630 sayılı Tüzükle kurdu. 26 Nisan 2019'dan sonra verilen kredilerde takipteki riskin tam karşılığı teminatsız kısımda 3, taşınmaz dışı teminatlı kısımda 7, taşınmaz teminatlı kısımda 9 yıl içinde ayrılmamışsa aradaki fark çekirdek sermayeden (CET1) düşülür. Bu kurala ihtiyati koruma (prudential backstop) denir.

Karşılık ile sermaye aynı zararı karşılayan iki tampondur. Karşılık beklenen zararı, sermaye beklenmeyen zararı taşır. Basel standart yaklaşımında genel karşılıklar kredi riski ağırlıklı varlıkların %1,25'ine kadar katkı sermayeye (Tier 2) sayılır. İçsel derecelendirme yaklaşımını, yani kendi risk modellerini kullanan bankada ise düzenleyici beklenen zarar karşılıkları aşarsa fark CET1'den düşülür. UFRS 9 ve CECL karşılıkları ilk uygulamada tek seferde artıracağı için Basel Komitesi Mart 2017'de en çok beş yıla yayılabilen bir geçiş düzenlemesine izin verdi, AB bunu Aralık 2017 tarihli 2017/2395 sayılı Tüzükle uyguladı.

İki tamponu takipteki krediyle kıyaslayan ölçü Texas oranıdır. RBC Capital Markets analisti Gerard Cassidy oranı 1980'lerdeki Teksas bankacılık krizini incelerken geliştirdi.

Texas oranı = (Takipteki krediler + Haczedilmiş gayrimenkul) ÷ (Maddi özkaynak + Kredi karşılıkları)

Oran, sorunlu varlıkların karşılık ve maddi özkaynakla ne ölçüde karşılandığını gösterir. Cassidy'nin gözlemine göre oranı 1:1'e, yani %100'e ulaşan bankaların çoğu battı.

Muhasebe ve raporlama tuzakları

Silme ve satışın orana etkisi

NPL stoku tahsilat ya da iyileşme, silme ve satış olmak üzere üç yoldan azalır. Bunlardan yalnızca ilki ekonomik bir düzelmedir. UFRS 9'un 5.4.4 paragrafına göre geri kazanım için makul beklenti kalmayan kredi silinir, BDDK yönetmeliğinin 8(3) maddesi de aynı ilkeyi koyar. Makul beklentinin ne zaman bittiği bankanın yargısına bağlıdır.

EBA'nın Aralık 2025 risk değerlendirmesi akışın boyutunu gösterir. AB ve AEA bankalarının NPL stoku Haziran 2025'te 373 milyar avro, NPL oranı %1,84'tü ve stok bir yıl öncesiyle aynıydı. Ama 2025'in ilk yarısında yaklaşık 110 milyar avroluk kredi takibe girdi, yaklaşık 114 milyar avroluk kredi iyileşme, silme ya da satışla çıktı. Sabit bir NPL oranı sessiz bir portföy anlamına gelmez, çıkış kanallarının girişlere yetiştiğini gösterir. EBA'nın 17 Aralık 2025'te yayımladığı üçüncü çeyrek verisinde de stok 373 milyar avro, oran %1,8'di.

Aynı banka, farklı rakamlar

Garanti BBVA'nın BDDK konsolide tablolarında 30 Eylül 2025'te NPL oranı %2,8, Aşama 3 kapsaması %63,0'dır. Ana ortak BBVA aynı işi UMS 29 (hiperenflasyon muhasebesi) ve kendi tanımlarıyla avro cinsinden raporlar. BBVA'nın Türkiye alanında aynı tarihte NPL oranı %3,7, kapsama %78, ilk dokuz ayın risk maliyeti %1,76'dır. Garanti'nin kendi toplam karşılığı (77,2 milyar TL) takipteki krediye bölünürse yaklaşık %107 bulunur. Aynı banka için 63, 78 ve 107 gibi üç kapsama rakamı dolaşabilir, fark konsolidasyon kapsamından, tanımdan ve muhasebe çerçevesinden gelir.

Kart portföylerinde NPL oranı

ABD'de kredi kartı gibi açık uçlu bireysel krediler takipte bekletilmez. ABD banka denetim kurumlarının ortak kurulu FFIEC'in Haziran 2000 tarihli politikasına göre açık uçlu krediler gecikmenin 180. gününde, taksitli kapalı uçlu krediler 120. gününde zarar yazılır. FDIC'e göre 2025 üçüncü çeyrekte kredi kartı bakiyelerinde takipteki oran %1,59, yılbaşından bu yana net zarar yazma oranı ise %4,30'du. Kart portföyü bu nedenle gecikme dilimleri ve net zarar yazma oranıyla okunur. Latin Amerikalı dijital banka Nu Holdings takipteki kredileri iki dilimde açıklar. 2025 üçüncü çeyrekte Brezilya tüketici kredisi portföyünde 15-90 gün gecikme oranı %4,2, 90 gün üzeri oran %6,8'di. %6,8 bir Avrupa bankası için alarm düzeyidir, ama Nu aynı çeyrekte %9,9'luk risk ayarlı net faiz marjıyla, yani risk maliyeti düşüldükten sonra kalan marjla 783 milyon dolar net kâr açıkladı.

Takipteki kredinin faizi

UFRS 9'a göre Aşama 3 kredide faiz, karşılık düşülmüş net defter değeri üzerinden tahakkuk etmeye devam eder. ABD'de ise 90 gün gecikmiş kredi genellikle tahakkuk dışına alınır, ayrıntısı NIM maddesinde anlatılır. Avrupa Sistemik Risk Kurulu (ESRB) 2017'de bu muhasebenin bir yan etkisine dikkat çekti. Düşük faiz ortamında takipteki kredinin defterde ürettiği faiz, yeni ve sağlam bir kredinin faizinden yüksek olabilir ve bu, bankanın sorunlu krediyi elden çıkarma isteğini azaltır.

Banka dışı şirketlerde takipteki alacak

"Takipteki alacak" ifadesi banka dışı şirketlerin ticari alacakları için de kullanılır ve banka NPL'inden farklı bir kavramdır. UFRS 9'un basitleştirilmiş yaklaşımı (5.5.15) ticari alacaklara ilk günden ömür boyu ECL ayırtır. Şirketler bunu genellikle gecikme yaşına göre karşılık oranı atayan bir karşılık matrisi (provision matrix) ile hesaplar.

Ülkeler ve bankalar arası karşılaştırma

Aşağıdaki tablo 27 Ocak 2026 itibarıyla açıklanmış son verileri toplar. Tanımlar farklı olduğu için kıyas yaklaşıktır.

Türkiye

BDDK haftalık bülten verisine göre sektörün takipteki alacakları 1 Kasım 2024'te 274,6 milyar TL'ydi ve brüt kredilerin yaklaşık %1,8'ine denk geliyordu. TCMB'nin 28 Kasım 2025 tarihli Finansal İstikrar Raporu verisine göre oran Ekim 2025'te %2,4'e çıkmıştı ama hâlâ tarihsel ortalamasının belirgin altındaydı. BDDK'nın 16 Ocak 2026 haftasına ait verisinde takipteki alacaklar 610,8 milyar TL, takipte olmayan krediler 23.074,8 milyar TL'dir. 610,8 ÷ (23.074,8 + 610,8) = %2,58, yani oran yaklaşık %2,6'ya ulaşmıştır. 445,5 milyar TL'lik özel karşılık takipteki alacakların %73'ünü karşılar. Artış bireysel kredilerden geliyor. TCMB'ye göre Ekim 2025'te ihtiyaç kredisinde TGA oranı %4,9, bireysel kredi kartında %4,2'dir ve bireysel kredilerin oranı tarihsel ortalamasını aşmıştır. Ticari kredilerde oran %1,8'dir. KOBİ kredilerinde oran 2024'ün ikinci yarısından beri artarak %3'e çıktı, ama yaklaşık %5'lik tarihsel ortalamasının altında kaldı.

Yüksek enflasyon NPL oranını mekanik olarak aşağı çeker, çünkü yeni krediler büyüyen fiyatlarla verilirken eski takipteki krediler nominal olarak yerinde kalır. 2025'te bu etki zayıfladı. TCMB'ye göre 2025 sonbaharında kur etkisinden arındırılmış yıllık kredi büyümesi %31,2 ile %32,9'luk TÜFE'nin altındaydı, yani krediler reel olarak büyümedi. TCMB oranın 2025'teki artışında belirleyicinin yeni TGA ilaveleri olduğunu, ilavelerdeki artışın üçüncü çeyrekte durduğunu yazar.

TCMB'ye göre Eylül 2025'te İkinci Gruptaki kredilere %14, bunların yapılandırılanlarına %19 karşılık ayrılmıştı. Bankaların zarar karşılama kapasitesi ayrıca serbest karşılıklarla, yani belirli bir krediye bağlı olmayan ihtiyari karşılıklarla desteklenir. TCMB'nin hesabıyla sektörün brüt risk maliyeti 2012-2022 ortalamasında %2,5, 2024'te %2,0'dı. Eylül 2025'teki %2,8'e çıkışı özel karşılık bileşeni sürükledi, bu bileşen %1,1'den %1,7'ye yükseldi.

Avrupa ve ABD

EBA'ya göre AB ve AEA'da Haziran 2025'te segmentler ayrışıyordu. Tüketici kredisinde oran %5,4, KOBİ'de %4,6 ile hafif arttı. Konut kredisinde %1,4, ticari gayrimenkulde %4,2 ile geriledi. ABD'de FDIC'e göre 2025 üçüncü çeyrekte takipteki oran konut dışı ticari gayrimenkul kredilerinde %1,33, ticari ve sınai kredilerde %1,00'dı.

Çin ve Hindistan

NFRA verisine göre Çin'de ticari bankaların NPL bakiyesi 2025 üçüncü çeyrek sonunda 3,5 trilyon yuan, NPL oranı %1,52'ydi. Bir çeyrek önce bakiye 3,4 trilyon yuan, oran %1,49'du. Üçüncü çeyrekte oran büyük devlet bankalarında %1,22, kırsal ticari bankalarda %2,82'ydi. Dragonomi'nin 31 Ekim 2025 tarihli Çin bankacılığı kârlılık notundaki %1,21 ve %2,77 bir önceki çeyreğin, yani Haziran 2025 sonunun rakamlarıdır. Aynı not temerrüt artışının mikro işletme kredilerinde ve kredi kartı borçlarında yoğunlaştığını aktarır.

NPL sayılmayan özel ilgi kredileri üçüncü çeyrek sonunda 5,1 trilyon yuandı, yani NPL bakiyesinin yaklaşık 1,5 katıydı. Karşılık stoku çeyrekte 17,4 milyar yuan artarak 7,3 trilyon yuan oldu, NPL daha hızlı büyüdüğü için kapsama %211,97'den %207,15'e indi. Kapsamanın düzenleyici tabana uzaklığı bankalara kârı destekleyecek bir pay bırakır, çünkü karşılık stoku NPL'den yavaş büyütüldüğünde dönemin gideri düşer. Aralık 2025 tarihli ekonomi bülteni, küçük bankaların birleştirilmesinde sorunlu krediler temizlenmeden yapılan kurtarmaların sağlıklı bankaları da aşağı çektiği görüşünü aktarır.

Hindistan'da RBI verisine göre brüt NPA oranı Eylül 2025'te onlarca yılın en düşük seviyesindeydi. Teminatsız krediler ise bireysel kredilerde yeni takibe düşen tutarın, yani kaymanın (slippage), %53,1'ini oluşturdu, özel bankalarda bu pay %76'ydı.