Gerçeğe uygun değer — FVTPL ve FVOCI ayrımı

Gerçeğe uygun değer (fair value), bir varlığın ölçüm tarihinde piyasa katılımcıları arasındaki olağan bir işlemde satılmasıyla elde edilecek ya da bir borcun devri için ödenecek fiyattır. Tanımı Uluslararası Muhasebe Standartları Kurulu (IASB) 2011'de yayımladığı IFRS 13 ile netleştirdi. Bankalar, aracı kurumlar, sigortacılar ve yatırım holdingleri tahvil, hisse ve türev portföylerinin önemli bir kısmını bu değerle ölçer. Değer değişimi ya doğrudan kâr veya zarara (FVTPL) ya da diğer kapsamlı gelire (FVOCI), yani net kâra uğramadan özkaynağa yazılan kalemlere aktarılır. Bu seçim, aynı piyasa hareketinin net kârı oynatıp oynatmayacağını belirler. Dragonomi notlarında terim en çok Çinli aracı kurumların yatırım portföylerinde ve vadeli işlem takasındaki mark-to-market anlamında geçer.

IFRS 13 değerin nasıl ölçüleceğini, 2014 tarihli IFRS 9 ise bir finansal aracın hangi ölçüm sınıfına gireceğini düzenler. Türkiye'de Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) aynı metinleri TFRS 13 ve TFRS 9 adıyla yayımlar. Piyasada sık duyulan mark-to-market (piyasa fiyatına göre değerleme) ifadesi hem bu muhasebe ölçümü hem de türevlerde günlük teminat takası için kullanılır. Günlük dildeki "fair value" ise çoğu zaman olması gereken, adil fiyatı anlatır, muhasebe tanımı ise piyasanın o gün ödeyeceği fiyatı sorar.

Tanım ve çıkış fiyatı

IASB, IFRS 13'ü Mayıs 2011'de yayımladı. Standart 1 Ocak 2013 ve sonrasında başlayan yıllık dönemlerde yürürlüğe girdi. Tanımın merkezinde çıkış fiyatı (exit price) vardır. Gerçeğe uygun değer, şirketin varlığı alırken ödediği giriş fiyatı değil, ölçüm tarihinde elden çıkarırsa alacağı fiyattır. Bir banka 100 dolara aldığı tahvilin "aslında" 105 dolar ettiğini düşünebilir. Piyasa katılımcıları 97 dolar veriyorsa ölçüm 97 dolardır.

Tanım üç varsayıma dayanır. İşlem olağandır, yani zorla yapılan bir satışın ya da tasfiyenin fiyatı esas alınmaz. Bakış açısı şirketin değil piyasa katılımcısınındır, bu yüzden şirketin kendine özgü sinerjisi ya da niyeti fiyata girmez. Fiyat da varlığın işlem gördüğü ana piyasada, ana piyasa yoksa en avantajlı piyasada aranır. İşlem maliyetleri fiyattan düşülmez, çünkü bunlar varlığın değil işlemin özelliğidir. Borçlarda da alacaklıya ödeme değil, benzer kredi riskli bir piyasa katılımcısına devir fiyatı esas alınır.

ABD bu tanıma daha önce ulaştı. Finansal Muhasebe Standartları Kurulu (FASB) Eylül 2006'da yayımladığı SFAS 157 ile gerçeğe uygun değeri açıkça çıkış fiyatı olarak tanımladı. Kural 15 Kasım 2007'den sonra başlayan mali yıllarda uygulanmaya başladı ve 2009'da ASC 820 adını aldı. ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) personelinin Aralık 2008 çalışmasına göre o dönemki IFRS tanımı (IAS 39) "bilgili, istekli taraflar" demekle yetiniyor, giriş ve çıkış fiyatını ayırmıyordu.

Kavram finansal araçlarla sınırlı değildir. Şirket satın almalarında devralınan varlık ve borçlar da alım tarihindeki gerçeğe uygun değerle kaydedilir. IAS 40 yatırım amaçlı gayrimenkulde, IAS 2 emtia aracı tüccarlarının stoklarında bu ölçüme izin verir.

Üç seviyeli değer hiyerarşisi

IFRS 13 ve ASC 820, ölçümde kullanılan girdileri güvenilirliğine göre üç seviyeye ayırır. Seviye 1, aynı varlık için aktif bir piyasada oluşan, düzeltilmemiş kote fiyattır. Borsada her gün işlem gören bir hisse tipik örnektir. Seviye 2, doğrudan ya da dolaylı gözlemlenebilen girdilerle yapılan ölçümdür. Benzer tahvillerin fiyatından türetilen bir şirket tahvili ya da piyasa faiz eğrisiyle değerlenen bir faiz swapı bu gruba girer. Seviye 3 ise önemli bir girdinin gözlemlenemediği, yani modelin ve yönetimin varsayımına dayandığı ölçümdür. Borsada işlem görmeyen bir girişim payı ya da karmaşık bir yapılandırılmış ürün buraya düşer. Piyasa dilinde Seviye 3 ölçümüne mark-to-model denir.

Seviye 1'de kural katıdır. IFRS 13, kote fiyatın elde tutulan adetle çarpılmasını ister (fiyat × adet). Bir şirket başka bir şirketin %10'una sahipse ve bu payı tek seferde satmak fiyatı düşürecekse bile blokaj indirimi yapılamaz. Kural, büyük paylar taşıyan yatırım holdinglerinin bilançosunu ekrandaki fiyata bağlar.

Hiyerarşinin ağırlık merkezi Seviye 1 değildir. SEC'in 2008 çalışmasındaki 50 finansal kurumda, gerçeğe uygun değerle ölçülen varlıkların 2008 ilk çeyrek sonunda %15'i Seviye 1, %76'sı Seviye 2, %9'u Seviye 3'tü. 2008 üçüncü çeyrek sonunda dağılım %14, %76 ve %10 oldu. Örneklemin dörtte birinde hiç Seviye 3 varlık yoktu, %4'ünde ise Seviye 3 varlıklar toplam varlıkların %10'unu aşıyordu. Seviye 2 de basit değildir. Faiz eğrisi ve oynaklık piyasadan alınsa da onları fiyata çeviren yine bir modeldir.

FVTPL ve FVOCI sınıflaması

IASB, IFRS 9'u 2009'dan itibaren aşamalar hâlinde yazıp Temmuz 2014'te tamamladı. Standart 1 Ocak 2018'den itibaren eski IAS 39'un yerini aldı. Bir finansal varlığın hangi sınıfa gireceğini iki test belirler.

Birinci test işletme modeli testidir ve şirketin o varlık grubunu nasıl yönettiğine bakar. Üç model vardır. Şirket varlığı nakit akışlarını tahsil etmek için, hem tahsil hem satış için ya da alım satım gibi başka bir amaçla tutar. İkinci test SPPI testidir (solely payments of principal and interest). Sözleşmesel nakit akışlarının yalnızca anapara ve anaparanın faizinden oluşup oluşmadığını sorar. Sabit kuponlu düz bir tahvil testi geçer, getirisi hisse fiyatına bağlı dönüştürülebilir bir tahvil geçemez.

İki testin sonucu üç sınıf verir. Model tahsil için elde tutmaysa ve araç SPPI'yi geçiyorsa varlık itfa edilmiş maliyet ile ölçülür. Bu yöntemde varlık alış maliyetinden başlar, faiz etkin faiz yöntemiyle dönemlere yayılır, piyasa fiyatı bilançoya yansımaz. Model tahsil ve satışsa ve araç SPPI'yi geçiyorsa varlık FVOCI (fair value through other comprehensive income) sınıfına girer. Geri kalan her şey FVTPL (fair value through profit or loss) olur. Alım satım portföyleri, türevler, dönüştürülebilir tahviller ve yapılandırılmış notlar bu sınıftadır.

Hisse senedinin anaparası ya da faizi olmadığı için SPPI'yi geçemez ve varsayılan olarak FVTPL'dir. Ancak ticari amaçla tutulmayan bir hisse, ilk kayıtta geri döndürülemez bir seçimle FVOCI'ye atanabilir. Gerçeğe uygun değer opsiyonu ile şirket, muhasebe uyumsuzluğunu gidermek için itfa edilmiş maliyet ya da FVOCI sınıfına girecek bir varlığı geri döndürülemez biçimde FVTPL'ye atayabilir.

TFRS 9 bu sınıfları Türkçede "itfa edilmiş maliyeti ile ölçülen", "gerçeğe uygun değer farkı diğer kapsamlı gelire yansıtılan" ve "gerçeğe uygun değer farkı kâr veya zarara yansıtılan" finansal varlıklar diye adlandırır. Türk bankaları bu sınıflamayı 1 Ocak 2018'den beri uygular. Çin'deki bilançolarda aynı yapı "borçlanma yatırımları" (itfa edilmiş maliyet), "diğer borçlanma yatırımları" (FVOCI borç), "diğer özkaynak aracı yatırımları" (FVOCI hisse) ve "işlem amaçlı finansal varlıklar" (FVTPL) adıyla görünür.

Değer değişimi nereye yazılır

FVTPL en yalın sınıftır. Varlık her raporlama tarihinde gerçeğe uygun değere getirilir ve değişimin tamamı o dönemin kâr veya zararına yazılır. Faiz ve temettü de kâra girer. Satış günü ayrı bir hesap yapılmaz, çünkü kazanç ya da kayıp zaten önceki dönemlerde kâra yazılmıştır. Piyasadaki her hareket net kâra ve hisse başına kâra doğrudan yansır.

FVOCI borçlanma araçlarında kâr tablosu itfa edilmiş maliyetteki gibi işler. Faiz geliri etkin faiz yöntemiyle hesaplanır, kur farkı ve beklenen kredi zararı kâr veya zarara yazılır. Kalan gerçeğe uygun değer değişimi diğer kapsamlı gelirde birikir. Varlık elden çıkarıldığında birikmiş tutar kâr veya zarara aktarılır. Bu aktarıma geri aktarma (recycling) denir. Bilançoda varlık gerçeğe uygun değerle taşınır. Geri aktarma olduğu için değeri yükselmiş tahvilleri satan bir kurum birikmiş kazancı o çeyreğin kârına taşıyabilir.

FVOCI hisse ayrı bir yol izler. Değer değişimi diğer kapsamlı gelirde kalır ve hisse satıldığında kâr veya zarara aktarılmaz. Şirket birikmiş tutarı yalnızca özkaynak içinde, örneğin geçmiş yıl kârlarına taşıyabilir. Bu sınıfta değer düşüklüğü de hesaplanmaz. Temettü ise sermaye iadesi niteliğinde değilse kâr veya zarara yazılır. Böylece FVOCI hissede gerçekleşmiş satış kazancı gelir tablosuna hiçbir zaman uğramaz.

Adım adım örnek hesap

Aşağıdaki hesap varsayımsal bir sigorta şirketine aittir. Vergi etkisi ve beklenen kredi zararı hesaba katılmamıştır, tutarlar milyon dolardır.

Şirket yıl başında nominal değeri 100 milyon dolar, kuponu %5 olan bir tahvili nominal değerinden alır. Alış fiyatı nominal değere eşit olduğu için etkin faiz oranı da %5'tir. Yıl sonunda piyasa faizleri yükselir ve tahvilin gerçeğe uygun değeri 94 milyon dolara iner. İkinci yılın ilk günü, kupon tahsil edildikten sonra tahvil 96 milyon dolara satılır.

Birinci adımda faiz geliri hesaplanır. 100 × %5 = 5 milyon dolar faiz, hangi sınıf seçilirse seçilsin kâra girer.

İkinci adım yıl sonu değerlemesidir. Değer kaybı 100 − 94 = 6 milyon dolardır. İtfa edilmiş maliyette tahvil bilançoda 100 milyon dolarda kalır ve 6 milyon dolarlık kayıp yalnızca dipnotta görünür. FVOCI'de tahvil 94 milyon dolara iner, kâr 5 milyon dolar olur ve 6 milyon dolarlık kayıp diğer kapsamlı gelire yazılır. FVTPL'de tahvil yine 94 milyon dolardır, ama kayıp kâra yazılır ve kâr 5 − 6 = −1 milyon dolar olur.

Üçüncü adım satıştır. İtfa edilmiş maliyette satış kaybı 96 − 100 = −4 milyon dolar olarak kâra yazılır. FVOCI'de önce 94'ten 96'ya 2 milyon dolarlık artış diğer kapsamlı gelire girer. Ardından birikmiş tutar, yani −6 + 2 = −4 milyon dolar, kâr veya zarara aktarılır. FVTPL'de yalnızca son değerlemeden bu yana oluşan 96 − 94 = 2 milyon dolarlık kazanç kâra yazılır.

İki yılın toplamında üç sınıfın kârı da 5 − 4 = 1 milyon dolardır. Fark toplamda değil zamanlamadadır. FVTPL kaybı birinci yılda kâra yansıtır, diğer iki sınıf ikinci yılda. İtfa edilmiş maliyet ise ara dönemde kaybı bilançodan da gizler.

Hissede sonuç değişir. Şirket aynı yıl başında 100 milyon dolarlık bir hisse alsın. Yıl sonunda hissenin değeri 120 milyon dolara çıksın, şirket 3 milyon dolar temettü alsın ve hisse ikinci yıl 130 milyon dolara satılsın. FVTPL'de birinci yıl kârı 20 + 3 = 23, ikinci yıl kârı 130 − 120 = 10, toplam 33 milyon dolardır. FVOCI seçilmişse kâra yalnızca 3 milyon dolarlık temettü girer. 20 ve 10 milyon dolarlık artışlar diğer kapsamlı gelire yazılır, satışta biriken 30 milyon dolar özkaynak içinde geçmiş yıl kârlarına aktarılır. Aradaki 33 − 3 = 30 milyon dolar net kâra hiç girmez.

Diğer kapsamlı gelir (OCI)

Diğer kapsamlı gelir (other comprehensive income, OCI), kâr veya zarar tablosuna girmeyen ama özkaynağı değiştiren gelir ve giderlerdir. Net kâr ile diğer kapsamlı gelirin toplamına toplam kapsamlı gelir denir. Dönemler boyunca biriken tutar özkaynakta ayrı bir kalemde, ABD'de birikmiş diğer kapsamlı gelir (AOCI, accumulated other comprehensive income) adıyla durur. FASB, kapsamlı gelirin ayrı raporlanmasını Haziran 1997'de SFAS 130 ile zorunlu kıldı.

Diğer kapsamlı gelir kalemlerinin bir grubu ileride kâr veya zarara geri aktarılır. FVOCI borçlanma araçlarının değer değişimi, nakit akış riskinden korunma işlemlerinin etkin kısmı ve yurtdışı işletmelerin çevriminden doğan kur farkları bu gruptadır. İkinci grup hiçbir zaman kâra aktarılmaz. FVOCI hisselerin değer değişimi, aktüeryal kazanç ve kayıplar, maddi duran varlık yeniden değerleme artışı ve kendi kredi riskinden doğan borç değişimi buraya girer. 1 Ocak 2023'te yürürlüğe giren IFRS 17 de sigortacılara sigorta finansman giderinin bir kısmını diğer kapsamlı gelirde gösterme seçeneği tanır.

Ayrımın yatırımcı için üç sonucu vardır. F/K oranı ve hisse başına kâr net kâra dayanır, diğer kapsamlı gelir bu oranlara girmez. Defter değeri ve özkaynak kârlılığının paydası ise birikmiş diğer kapsamlı geliri içerir, yani FVOCI portföyündeki bir değer kaybı kârı bozmadan özkaynağı eritebilir. Basel III'ün çekirdek sermaye (CET1) tanımı da birikmiş diğer kapsamlı geliri kapsar, bu yüzden aynı zarar bankanın sermaye oranına yansıyabilir.

Geri aktarmanın büyük bir örneği 2025'te görüldü. Sony, finans birimi Sony Financial Group'un hisselerini 1 Ekim 2025'te ortaklarına dağıtarak birimi kısmen gruptan ayırdı (spin-off). Şirketin 5 Şubat 2026 tarihli açıklamasına göre birimin konsolidasyondan çıktığı gün taşıdığı birikmiş diğer kapsamlı gelir kâra aktarıldı ve durdurulan faaliyetlerde yaklaşık 1,38 trilyon yen zarar doğdu. Sony'ye göre işlem toplam özkaynağı ve nakdi etkilemez. Aynı dokuz ayda hissedarlara ait net zarar 409,7 milyar yen olurken toplam kapsamlı gelir 1,35 trilyon yen artıdaydı.

IFRS 9'un iç işleyişi

IAS 39'un dört kategorisi vardı. Bunlar alım satım amaçlı, satılmaya hazır (AFS, available for sale) ve vadeye kadar elde tutulacak (HTM, held to maturity) varlıklar ile krediler ve alacaklardı. AFS hissenin değeri "önemli ya da uzun süreli" düşünce değer düşüklüğü kâra yazılırdı ve bu eşik yoruma açıktı. HTM'den önemli bir satış yapan şirket ise iki mali yıl bu sınıfı kullanamazdı, buna bulaşma (tainting) denirdi. IFRS 9'da iki mekanizma da yoktur. Yeniden sınıflama yalnızca işletme modeli değiştiğinde ve ileriye dönük olarak yapılır, standart bunun çok seyrek olmasını bekler (par. B4.4.1).

Beklenen kredi zararı

Beklenen kredi zararı (ECL, expected credit loss) modeli üç aşamalıdır, ilk aşamada 12 aylık, sonraki iki aşamada ömür boyu beklenen zarar ayrılır. Model gerçeğe uygun değerle iki noktada kesişir. FVTPL'ye uygulanmaz, çünkü kredi kaybı zaten fiyatın içindedir. FVOCI borçlanma aracında ise karşılık kâra yazılır ama varlığın bilançodaki değerini düşürmez. ABD'deki karşılığı, Haziran 2016 tarihli ASU 2016-13'le gelen ve başlangıçtan itibaren ömür boyu zarar isteyen CECL'dir (current expected credit losses). CECL büyük SEC raporlayıcılarında 1 Ocak 2020'de yürürlüğe girdi. Aşamaların ayrıntısı takipteki kredi oranı maddesindedir.

Gerçeğe uygun değer opsiyonu ve kendi kredi riski

Gerçeğe uygun değer opsiyonuyla ölçülen borçlarda ters bir sonuç ortaya çıkar. Bankanın kredi riski arttığında ihraç ettiği tahvilin piyasa değeri düşer ve borç ucuzladığı için banka kazanç yazar. Bu etkiye kendi kredi düzeltmesi (own credit), türevlerdeki karşılığına DVA (debit valuation adjustment) denir. IFRS 9, opsiyonla ölçülen borçlarda bu değişimin kâra değil diğer kapsamlı gelire yazılmasını ister (par. 5.7.7), muhasebe uyumsuzluğu doğarsa istisna tanır. Türev DVA'sı ise kâra girer. Basel III bu kazançları çekirdek sermayeden düşer (Haziran 2011 revizyonu, par. 75), Basel Bankacılık Denetim Komitesi (BCBS) Temmuz 2012'de türev DVA'sını da kapsama aldı. Kredisi bozulan bankanın sermayesi böylece şişmez.

İlk gün kârı

Bir türev ya da yapılandırılmış ürün, işlem fiyatından farklı bir modelle değerlenebilir. İlk kayıttaki bu farka ilk gün kârı (day-one gain) denir. IFRS 9, gerçeğe uygun değer Seviye 1 fiyatla ya da yalnızca gözlemlenebilir piyasa verisiyle desteklenmiyorsa farkın ilk gün kâra yazılmasını engeller ve farkı erteler (par. B5.1.2A). ABD GAAP'ında ise çıkış fiyatı işlem fiyatından farklıysa fark hemen tanınır, yani aynı işlem iki çerçevede farklı dönem kârı üretir.

Son değişiklikler ve IFRS 18

IASB'nin uygulama sonrası incelemesi (PIR) 21 Aralık 2022'de sınıflama ve ölçüm kurallarının amaçlandığı gibi çalıştığı sonucuna vardı. Ardından Mayıs 2024 değişiklikleri, sürdürülebilirlik hedeflerine bağlı faiz gibi koşullu nakit akışlarının SPPI testindeki yerini netleştirdi ve FVOCI hisseler için yeni IFRS 7 açıklamaları istedi. Değer düşüklüğü incelemesi 4 Temmuz 2024'te bitti, Aralık 2024'te rüzgâr ve güneş kaynaklı elektrik alım anlaşmaları için ayrı bir değişiklik geldi. Bu başlıca iki değişiklik 1 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi ve takvim yılıyla raporlayan şirketlerin 2026 tabloları bu kurallarla hazırlanıyor.

Sıradaki büyük değişiklik sunumdadır. IASB'nin Nisan 2024'te yayımladığı IFRS 18 (Türkiye'de TFRS 18), 1 Ocak 2027'de IAS 1'in yerini alacak. Standart gelir tablosunu faaliyet, yatırım ve finansman kategorilerine ayırır. Hisse yatırımlarının değer değişimi ve temettüsü kural olarak yatırım kategorisine girer, yani faaliyet kârının dışında kalır. Ana işi varlıklara yatırım yapmak olan sigortacı gibi şirketler ise bu kalemleri faaliyet kategorisinde gösterir. IFRS 18, yönetimin tanımladığı performans ölçülerini (MPM) de denetlenen dipnota taşır. Değerleme kazancını ayıklayan düzeltilmiş kâr 2027'den itibaren en yakın IFRS ara toplamıyla mutabakatlı sunulacak.

Tarihçe ve kırılma anları

Piyasa değeriyle ölçüm 1920'lerin ABD'sinde yaygındı. SEC'in 2008 çalışmasının aktardığı Solomon Fabricant'ın 1936 tarihli Ulusal Ekonomik Araştırma Bürosu (NBER) araştırmasına göre, 1925-1934 arasında 208 büyük ABD sanayi şirketinin %75'i varlıklarını yeniden değerlemişti. 1940'a gelindiğinde bu uygulama neredeyse bitmişti. Bankaların denetim amaçlı raporlarında yatırım menkullerinin piyasa değeriyle izlenmesi de 1938'de bırakıldı.

Dönüş adım adım geldi. FASB 1994'te yürürlüğe giren SFAS 115 ile alım satım, AFS ve HTM üçlüsünü kurdu. 1998'de yayımlayıp 2001'de yürürlüğe giren SFAS 133 ile de tüm türevleri bilançoya gerçeğe uygun değerle getirdi. SFAS 115'in gerekçelerinden biri 1980'lerin tasarruf ve kredi kurumları (S&L) krizidir. SEC çalışmasına göre tarihsel maliyet muhasebesi bu kurumların zararlarını yıllara yayarak ekonomik iflası gizledi. Kurumlar kâr yazmak için hangi varlığı satacaklarını da seçebiliyordu, buna gains trading (kazanç seçerek satış) denir.

2008'de tartışma tersine döndü. Bankalar, gerçeğe uygun değerin zorunlu satış fiyatlarını bilançoya taşıyarak krizi büyüttüğünü savundu. ABD Kongresi'nin talebiyle hazırlanıp 30 Aralık 2008'de yayımlanan SEC çalışmasına göre 2008 ilk çeyrek sonunda örneklemdeki 50 kurumun varlıklarının %45'i, yükümlülüklerinin %15'i gerçeğe uygun değerle ölçülüyordu. Değişimi gelire yansıyan varlıkların payı ise %25'te kalıyordu. Bankalarda oran %31'di, bunun 22 puanı gelire, 9 puanı diğer kapsamlı gelire yansıyordu. Aracı kurumlarda oran %50, sigortacılarda %71'di. SEC'e göre gerçeğe uygun değer muhasebesi 2008'deki ABD banka başarısızlıklarında anlamlı bir rol oynamamıştı, başarısızlıklar kredi zararlarından ve güven kaybından doğmuştu.

Standart koyucular yine de baskıya kısmen boyun eğdi. IASB, 13 Ekim 2008'de alım satım amaçlı ve AFS varlıkların belirli koşullarda maliyete aktarılmasına izin verdi ve değişikliği 1 Temmuz 2008'e geriye dönük uyguladı.

Krizin en çok anılan fiyat tartışması Merrill Lynch'in satışıdır. Şirket 28 Temmuz 2008'de 30,6 milyar dolar brüt nominal değerli süper kıdemli ABS CDO'yu (varlığa dayalı menkul kıymetlerden oluşan teminatlı borç yükümlülüğü) Lone Star Funds'ın bir iştirakine satmayı kabul etti. Fiyat 6,7 milyar dolar, yani nominalin yaklaşık %22'siydi. SEC'e sunulan açıklamaya göre alıcıya satış bedelinin yaklaşık %75'i kadar finansman da sağladı. Bu fiyat benzer kâğıtları taşıyan kurumlar için gözlemlenebilir bir girdi sayılabilirdi, ama satıcının finanse ettiği bir işlemin olağan sayılıp sayılamayacağı tartışmalıydı.

ABD, Asya ve Türkiye'deki karşılıklar

HTM, IFRS 9'daki itfa edilmiş maliyete benzer ama daha katıdır. Menkul kıymet vadeye kadar elde tutma niyeti ve gücüyle alınır ve itfa edilmiş maliyetle taşınır. Portföyün bir kısmı satılırsa tamamı AFS'ye aktarılır ve piyasa değerine getirilir. AFS borçlanma araçlarında değişim birikmiş diğer kapsamlı gelirde toplanır. Bu ikili, ABD bankalarındaki gerçekleşmemiş zararın ne kadarının göründüğünü belirler.

ABD hisselerde daha serttir. FASB'nin Ocak 2016 tarihli ASU 2016-01'i hisseler için diğer kapsamlı gelir seçeneğini kaldırdı ve 2018'den beri kote hisselerin değer değişimi net kâra yazılıyor. Borsada işlem görmeyen hisselerde ASC 321 bir ölçüm alternatifi sunar. Hisse maliyetinden değer düşüklüğü düşülerek taşınır ve aynı ya da benzer hissede gözlemlenebilir bir işlem olduğunda o fiyata göre düzeltilir. Bir girişimin yeni fon turu bu nedenle yatırımcısının gelir tablosuna kazanç olarak düşebilir.

Çin, Şubat 2006'da yayımladığı İşletmeler Muhasebe Standartları'nı (ASBE) IFRS ile büyük ölçüde yakınsattı. 2017'de revize edilen ASBE 22 ve ilgili standartlar IFRS 9 sınıflamasını getirdi. Kurallar A+H şirketleri gibi hem yurt içinde hem yurt dışında kote şirketlerde 1 Ocak 2018'de, yalnız yurt içinde kote şirketlerde 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi. Çin gelir tablosunda gerçeğe uygun değer değişimi ayrı bir satırda, satışta gerçekleşen fark ise genellikle yatırım geliri satırında görünür ve iki satır birlikte okunur.

Sigortacılar IFRS 9'a geç geçti. IASB'nin Eylül 2016 tarihli IFRS 4 değişikliği, ağırlıkla sigorta yapan şirketlere IFRS 9'u IFRS 17'nin yürürlüğüne kadar erteleme izni verdi. China Life da SEC'e sunduğu 2022 yıllık raporunda bu muafiyetle IAS 39'u uygulamayı sürdürdüğünü yazdı. Muafiyet 1 Ocak 2023'te bitti ve satış kazancını kâra taşıyan AFS sınıfı da kalktı. Artık hisse ya FVTPL'dir ya da temettüsü kâra girip fiyat hareketi girmeyen FVOCI'ye atanır. Bu iki sınıfın payı sigortacının kâr oynaklığını doğrudan belirler.

Japonya'da şirketler Mart 2010'dan beri IFRS'i seçebilir. Yerel standartlarda (J-GAAP) ise "diğer menkul kıymetler" sınıfındaki hisselerin değer değişimi özkaynağa alınır ve satışta kâra aktarılır. IFRS 9'daki FVOCI hisseden ayrıldığı nokta bu geri aktarmadır. J-GAAP uygulayan bir Japon bankasında stratejik ya da çapraz hisse satışları, yıllarca biriken değerleme kazancını satış döneminin kârına taşır.

Türkiye'de KGK, IFRS ile tam uyumlu Türkiye Finansal Raporlama Standartları'nı (TFRS) yayımlar. IFRS Vakfı'nın Türkiye profiline göre TFRS bankalarda 2006'dan, finansal kiralama, faktoring ve finansman şirketlerinde 2007'den, sigorta ve emeklilik şirketlerinde 2008'den beri zorunludur.

Bankalarda gizli zarar ve sermaye

Silicon Valley Bank'ın çöküşü itfa edilmiş maliyetin neyi saklayabildiğini gösterdi. SEC verilerine göre SVB Financial Group 31 Aralık 2022'de HTM menkullerini 91,3 milyar dolar itfa edilmiş maliyetle taşıyordu. Bu menkullerin gerçeğe uygun değeri 76,2 milyar dolardı. Aradaki 15,2 milyar dolarlık gerçekleşmemiş zarar bilançoda görünmüyordu. Aynı tarihte hissedarlara ait özkaynak 16,0 milyar dolardı, yani gizli zarar özkaynağın yaklaşık %95'i kadardı.

ABD Merkez Bankası'nın (Fed) 28 Nisan 2023 tarihli SVB incelemesine göre HTM portföyün ağırlıklı ortalama süresi 6,2 yıldı. HTM menkul kıymetlerin %78'ini oluşturuyordu (büyük banka grubunda %42), mevduatın %94'ü sigortasızdı. Banka 8 Mart 2023'te 21 milyar dolarlık AFS menkulü satıp 1,8 milyar dolar vergi sonrası zarar yazdı ve iki gün sonra, 10 Mart 2023'te kapatıldı. Mevduat kaçışının hızı likidite karşılama oranı yazısında anlatılır.

ABD'de ileri yaklaşım dışındaki bankalar ise AFS gerçekleşmemiş kâr ve zararını düzenleyici sermayeye almama seçeneğine (AOCI opt-out) sahiptir. Fed'e göre AFS zararları dahil edilseydi SVB'nin düzenleyici sermayesi 1,9 milyar dolar daha düşük olacaktı. Fed, Federal Mevduat Sigorta Kurumu (FDIC) ve Para Denetim Ofisi (OCC), 27 Temmuz 2023 tarihli Basel III son aşama (endgame) ortak önerisinde 100 milyar dolar ve üzeri varlıklı bankaların bu kalemi sermayeye katmasını öngördü. Öneri 16 Şubat 2026 itibarıyla kesinleşmemişti ve seçenek yürürlükteydi.

FDIC verileri sorunun sektör geneline yayıldığını gösterir. Bankacılık sektörünün menkul kıymet gerçekleşmemiş zararı 2022 dördüncü çeyrekte 620,4 milyar dolardı, 24 Kasım 2025'te yayımlanan 2025 üçüncü çeyrek verisinde 337,1 milyar dolara indi. AFS tarafı 115,4, HTM tarafı 221,8 milyar dolardı. Toplam zarar azalırken HTM'nin payı 2022 sonundaki %55'ten %66'ya çıktı, yani zararın görünmeyen kısmının payı büyüdü.

Tablo, dört bankayı aynı tarihte gösteren son tam set olan 30 Eylül 2025 tarihli SEC çeyrek raporlarına (10-Q) dayanır. Toplam 149,4 milyar dolarlık HTM zararı, FDIC'in sektör HTM zararının yaklaşık üçte ikisine denk geliyordu. Asıl ayrım, birikmiş diğer kapsamlı gelirin HTM zararını içermemesidir. Bank of America'nın özkaynağında görünen 11,7 milyar dolarlık eksi, bilançoya yansımayan 84,9 milyar dolarlık zararın yaklaşık yedide biri kadardır. Kıyas kabadır, çünkü birikmiş diğer kapsamlı gelir vergi sonrası, HTM zararı vergi öncesi tutardır. Citigroup'un 44,2 milyar dolarlık eksisi ise büyük ölçüde kur çevriminden gelir.

Merkez bankaları da aynı mantığa tabidir. Federal Rezerv bankalarının 21 Kasım 2025 tarihli çeyreklik mali tablolarına göre Fed'in açık piyasa portföyü (SOMA) 30 Eylül 2025'te 6,49 trilyon dolar itfa edilmiş maliyetle taşınıyordu, gerçeğe uygun değeri 5,64 trilyon dolardı. Aradaki 856 milyar dolarlık gerçekleşmemiş zarar (2024 sonunda 1,064 trilyon dolar) bilançoya da gelir tablosuna da yansımaz. Bilançoya giren kalem "ertelenmiş varlık"tır. Giderler gelirleri aştığı için Federal Rezerv bankaları Hazine'ye ödeme yapmıyor ve açığı bu kalemde biriktiriyor. Fed'in haftalık H.4.1 verisine göre bu kalem 11 Şubat 2026'da 245,2 milyar dolardı.

FVOCI zararının bankanın sermayesine girip girmemesi ülkeden ülkeye değişir. Japonya Merkez Bankası'nın (BoJ) 23 Ekim 2025 tarihli finansal sistem raporuna göre yerel standart uygulayan bankalarda menkul değerleme kâr ve zararı düzenleyici sermayeye girmez. BoJ'a göre birçok bankada hisse kazançları artarken tahvil zararları büyüdü. AB'de ise devlet tahvillerindeki gerçekleşmemiş kâr ve zarar için geçici bir geçiş düzenlemesi vardı. Dragonomi'nin telekonferans notuna göre Deutsche Bank yönetimi 29 Ocak 2026'da, bu kuralın sona ermesi ile operasyonel risk güncellemesinin CET1 oranına toplam 44 baz puanlık tek seferlik etki yaptığını söyledi.

Şirket kârında değerleme dalgalanması

ASU 2016-01'in etkisini en açık Berkshire Hathaway gösterir. Warren Buffett 2017 hissedar mektubunda yeni kuralın net kârda sert ve keyfî (wild and capricious) dalgalanmalar yaratacağını yazmış, 2018 mektubunda öngörünün tuttuğunu göstermişti. Berkshire'ın 2018 GAAP net kârı 4,0 milyar dolardı. Rakam 24,8 milyar dolar operasyonel kâr, Kraft Heinz kaynaklı 3,0 milyar dolar değer düşüklüğü, 2,8 milyar dolar gerçekleşmiş kazanç ve 20,6 milyar dolarlık gerçekleşmemiş kazanç azalışından oluşuyordu. Çeyrek net kârları sırasıyla 1,1 milyar dolar zarar, 12,0 ve 18,5 milyar dolar kâr ve 25,4 milyar dolar zarar oldu.

Gerçekleşmiş ve gerçekleşmemiş kazanç birbirini dengeleyebilir. Berkshire'ın açıklamalarına göre 2024'ün ilk dokuz ayında 36,4 milyar dolarlık yatırım kazancının içinde 76,5 milyar dolar gerçekleşmiş kazanç ve 40,1 milyar dolar gerçekleşmemiş değer azalışı vardı. Satılan hissenin maliyete göre kazancı gerçekleşmiş satırına yazılırken, önceki dönemlerde kâra alınmış değer artışı gerçekleşmemiş satırından geri çıkar. Şirket çeyreklik yatırım kazanç ve kayıplarını basın bildirimlerinde "genellikle anlamsız" diye niteler.

Teknoloji şirketlerinde kaynak çoğunlukla borsada işlem görmeyen yatırımlardır. Alphabet 2025 üçüncü çeyrekte hisse yatırımlarından 10,7 milyar dolar net kazanç yazdı (bir yıl önce 1,8 milyar dolar). Şirkete göre kazanç ağırlıkla borsada işlem görmeyen hisselerden geldi ve seyreltilmiş hisse başına kâra 0,68 dolar ekledi. Amazon da aynı çeyrekte Anthropic yatırımlarından faaliyet dışı gelire 9,5 milyar dolar vergi öncesi kazanç yazdı. Şirketin net kârı 21,2 milyar dolarla 17,4 milyar dolarlık faaliyet kârının üzerine çıktı. Kazanç tekrarlanmadı. Şirketlerin 4 ve 5 Şubat 2026 açıklamalarına göre dördüncü çeyrekte faaliyet dışı gelir Alphabet'te 12,8 milyar dolardan 3,2 milyar dolara, Amazon'da 10,7 milyar dolardan yaklaşık 1,6 milyar dolara indi. İki şirketin net kârı da yeniden faaliyet kârının altında kaldı.

Kripto iki modelin farkını gösterir. Strategy Inc. (eski adıyla MicroStrategy) bitcoin'i 2024'e kadar maliyetten değer düşüklüğü düşülerek taşıdı ve 2024'te 1,17 milyar dolar net zarar açıkladı. ASU 2023-08'i uyguladığı 2025'te bitcoin gerçeğe uygun değerle ölçülüyor. SEC verilerine ve şirketin 5 Şubat 2026 açıklamasına göre 2025 çeyrek sonuçları sırasıyla 4,2 milyar dolar net zarar, 10,0 ve 2,8 milyar dolar net kâr ve 12,4 milyar dolar net zarardı. Yıl 3,8 milyar dolar net zararla kapandı.

Çinli şirketler bu kalemleri çoğunlukla düzeltilmiş kârdan çıkarır, ama hepsini değil. Trip.com 2025 üçüncü çeyrekte hissedarlara ait 19,9 milyar yuan net kâr açıkladı. GAAP dışı kâr hesabında hisse yatırımları ve değiştirilebilir tahvillerdeki 1,3 milyar yuanlık gerçeğe uygun değer kazancını düştü, 0,56 milyar yuanlık hisse bazlı ödemeyi geri ekledi ve 19,2 milyar yuana ulaştı. 17,0 milyar yuanlık diğer gelirin ana kaynağı olan bir yatırımın kısmi satışından doğan gerçekleşmiş kazanç ise düzeltilmiş kârda kaldı.

Çin A-pay piyasasında ayrımı düzenleyici yapar. Çin Menkul Kıymetler Düzenleme Komisyonu'nun (CSRC) Açıklayıcı Duyuru No. 1'i, finansal olmayan şirketlerde finansal varlıkların gerçeğe uygun değer değişimini tekrarlanmayan kazanç ve kayıp sayar. Bankada, sigortacıda ve aracı kurumda bu kalem olağan faaliyettir ve çekirdek net kârda kalır. IAS 40'ın gerçeğe uygun değer modelini seçen Hong Kong ve Çin gayrimenkul şirketlerinde ise mülk değerlemesi kâra yazılır.