Varlık-yükümlülük yönetimi (ALM), bir bankanın, sigortacının ya da emeklilik fonunun varlıklarını yükümlülüklerinin vadesine, faiz duyarlılığına ve para birimine göre düzenleyerek faiz, likidite ve kur hareketlerinin özkaynağı ve kârı aşındırmasını sınırlama işidir.
Varlık-yükümlülük yönetimi (asset-liability management, ALM), bir bankanın, sigorta şirketinin ya da emeklilik fonunun varlıklarını yükümlülüklerinin vadesine, faiz duyarlılığına ve para birimine göre düzenleme işidir. Amaç, faiz, likidite ve kur hareketleri olduğunda varlıkların değeriyle yükümlülüklerin değerinin birlikte hareket etmesini sağlamak ve özkaynağı korumaktır. Bankada ALM net faiz gelirini ve bilançonun ekonomik değerini, hayat sigortacısında ise on yıllar sonra ödenecek poliçe taahhütlerini güvenceye alır. Faiz yön değiştirdiğinde finansal şirketlerin kârını ilk belirleyen mekanizma budur. Dragonomi rapor özetlerinde Avrupa bankalarının yapısal hedge rehberliğinde, Çin bankalarının marj baskısında ve Asya hayat sigortacılarının tahvil zararlarında sık geçer.
Bankalarda bu işi yürüten kurul ALCO (asset-liability committee, aktif-pasif komitesi) adını taşır. Türk bankacılığında aynı iş için "aktif-pasif yönetimi" ifadesi de yaygındır.
| Künye | |
|---|---|
| Tam adı | Asset-liability management (varlık-yükümlülük yönetimi, aktif-pasif yönetimi) |
| Uygulayan kurumlar | Bankalar, hayat ve hasar sigortacıları, emeklilik fonları |
| Bankada temel düzenleme | BCBS banka defteri faiz riski standardı (IRRBB), Nisan 2016, uygulama 2018 |
| Sigortada temel düzenlemeler | Solvency II (AB), ESR (Japonya, ilk ölçüm 31 Mart 2026'da biten mali yıl), K-ICS (Güney Kore), Çin'de 2019 geçici tedbirleri |
| Ana ölçüler | Süre açığı, ekonomik değer değişimi (ΔEVE), net faiz geliri değişimi (ΔNII) |
| Önemli sayılar | ΔEVE için ana sermayenin (Tier 1) %15'i aykırı banka eşiği, Çin taslağında ±5 yıl süre açığı bandı |
Her finansal kurumun bilançosunda iki taraf farklı hızda yeniden fiyatlanır. Banka vadesiz ve kısa vadeli mevduat toplar, bununla beş, on, yirmi yıllık kredi verir ya da tahvil alır. Buna vade dönüşümü denir ve bankacılığın temel işlevidir. Faiz değişmedikçe sorun yoktur. Faiz yükseldiğinde ise mevduatın maliyeti hızla artar, uzun vadeli varlıkların getirisi eski seviyede kalır ve bu varlıkların piyasa değeri düşer.
Hayat sigortacısında uyumsuzluk ters yöndedir. Bir emeklilik ya da ömür boyu gelir (annuity) poliçesi 20, 30, hatta 50 yıl sonra ödeme taahhüt eder. Piyasada bu kadar uzun vadeli likit tahvil sınırlıdır. Sigortacı daha kısa vadeli varlık almak zorunda kalırsa, faiz düştüğünde vadesi dolan parayı daha düşük getiriyle yeniden yatırır ve verdiği garanti faizi karşılayamaz hâle gelir.
ALM bu uyumsuzluğu üç boyutta izler. Birincisi faiz riskidir, yani faiz değiştiğinde iki tarafın değerinin ve gelirinin ne kadar ayrıştığı. İkincisi likiditedir, yani nakit çıkışı geldiğinde varlığın zarar etmeden paraya çevrilip çevrilemeyeceği. Üçüncüsü kurdur, yükümlülük bir para biriminde, varlık başka bir para biriminde olduğunda ortaya çıkar. Araçlar da üç türdür. Varlık portföyünün vadesini değiştirmek, faiz swapı gibi türevlerle duyarlılığı ayarlamak ve ürün tasarımıyla, yani mevduat ya da poliçe koşullarıyla yükümlülük tarafını şekillendirmek.
"Vade uyumsuzluğu" ifadesi iki farklı anlamda kullanılır. Likidite bağlamında, Basel III'ün LCR ve NSFR oranlarında, fonlamanın ne kadar istikrarlı olduğunu anlatır. Dragonomi'nin Likidite Karşılama Oranı derin okuması ve NSFR derin okuması bu tarafı işler. Faiz bağlamında ise yeniden fiyatlama zamanlarının ve sürelerin uyumsuzluğunu anlatır. İki anlam birbirine yakındır ama aynı şey değildir. Bir banka likidite oranlarını rahatça geçip faiz riskinde çok açık pozisyon taşıyabilir.
ALM'nin temel ölçüsü süredir. Süre (duration), bir varlığın ya da yükümlülüğün nakit akışlarının ağırlıklı ortalama zamanıdır ve aynı zamanda faiz duyarlılığını gösterir. Değiştirilmiş süresi 5 olan bir tahvilin fiyatı, faiz 1 puan arttığında yaklaşık %5 düşer. Vade ile süre aynı şey değildir. 10 yıl vadeli kuponlu bir tahvilin süresi, ara kupon ödemeleri nedeniyle 10 yılın altındadır. Kuponsuz tahvilde ise süre vadeye eşittir. Aynı mantık DCF değerlemesinde uzun vadeli nakit akışlarının iskonto oranına neden bu kadar duyarlı olduğunu da açıklar.
Süre açığı (duration gap), iki tarafın faiz duyarlılığını tek sayıya indirir. Formül sözle şöyle anlatılır. Varlıkların süresinden, yükümlülüklerin süresinin yükümlülük/varlık oranıyla çarpımı çıkarılır. Simgelerle Süre açığı = D_V − (Y/V) × D_Y. Burada D_V varlık süresi, D_Y yükümlülük süresi, Y/V yükümlülüklerin varlıklara oranıdır. Özkaynağın faiz değişimine tepkisi yaklaşık olarak ΔÖzkaynak ≈ −Süre açığı × V × Δfaiz / (1 + faiz) ile hesaplanır.
Adım adım bir örnek mekanizmayı somutlaştırır. Bir bankanın 100 milyar liralık varlığı, 90 milyar liralık yükümlülüğü ve 10 milyar liralık özkaynağı olsun. Varlık süresi 5 yıl, yükümlülük süresi 2 yıl, faiz seviyesi %5 olsun. Önce yükümlülük/varlık oranı bulunur, 90 / 100 = 0,9 eder. Ağırlıklı yükümlülük süresi 0,9 × 2 = 1,8 yıl olur. Süre açığı 5 − 1,8 = 3,2 yıldır. Faiz 1 puan artarsa özkaynak değişimi yaklaşık −3,2 × 100 × 0,01 / 1,05 = −3,05 milyar lira çıkar. Bu kayıp 10 milyar liralık özkaynağın yaklaşık %30,5'idir.
Pozitif süre açığı, faiz artışında özkaynağın ekonomik değerinin düştüğü anlamına gelir. Klasik bankanın konumu budur. Negatif süre açığı ise faiz düşüşünde zarar yazar ve yükümlülüğü varlıktan uzun olan hayat sigortacısının tipik riskidir. Sıfır açık, küçük faiz hareketlerine karşı bağışıklık (immunization) sağlar. Büyük ve eğri biçimini değiştiren hareketlerde ise dışbükeylik (convexity) ve gömülü opsiyonlar devreye girer, tek sayılık ölçü yetersiz kalır.
Süre açığı ile bankalara uygulanan ekonomik değer duyarlılığı birbirine yakın ama aynı değildir. Süre açığı tek ve paralel bir şokun yaklaşık etkisini verir. Düzenleyici ölçü ise farklı vade dilimlerine farklı büyüklükte şoklar uygular ve davranışsal varsayımları da hesaba katar. Bir bankanın süre açığı küçük görünürken eğri dikleştiğinde ekonomik değeri ciddi kaybedebilir.
Sigortacılık ALM açısından iki ayrı iş kolundan oluşur. Hayat ve emeklilik tarafında yükümlülükler 15 ila 30 yılın üstüne uzanır. Ömür boyu gelir sözleşmeleri, birikimli hayat poliçeleri ve garanti faizli ürünler sigortacıyı uzun vadeli taahhüt altına sokar. Bu yüzden hayat sigortacıları uzun vadeli devlet tahvilinin yapısal alıcılarıdır.
Hasar sigortacılarında (property and casualty, P&C) tablo farklıdır. Kasko, konut ya da yangın hasarı genellikle birkaç ay ile birkaç yıl içinde ödenir. New England Asset Management'ın 2025 tarihli değerlendirmesine göre P&C şirketlerinin sabit getirili portföy süresi genellikle 3 ila 4 yıl arasındadır ve 2013 ortasında 26 ABD P&C şirketinin ortalama portföy süresi 3,9 yıldı. Aynı kurum, geçmişte uzun kuyruklu sorumluluk (casualty) branşlarında yoğun şirketlerin daha uzun süre tuttuğunu, güncel verilerin bu ayrımın zayıfladığını gösterdiğini belirtiyor. P&C'de asıl risk, hasar karşılıklarının sonradan beklenenden yüksek çıkmasıdır (reserve development), süre açığı ikinci plandadır.
Emeklilik fonları da aynı mantıkla çalışır. Tanımlı fayda (defined benefit) planı, emekliye ödenecek aylıkların bugünkü değerini yükümlülük olarak taşır. LDI (liability-driven investment, yükümlülük odaklı yatırım), fon varlıklarını bu yükümlülüğün faiz ve enflasyon duyarlılığına göre kurma stratejisidir. Milliman'ın Ocak 2026 tarihli çalışmasına göre en büyük 100 ABD şirket emeklilik planının fonlanma oranı 2024 sonunda %103,6'dan 2025 sonunda %108,1'e çıktı. Yatırım getirisi %11,32 olurken varlıklar 53 milyar dolar arttı, iskonto oranları 13 baz puan düşmesine rağmen yükümlülükler yalnızca 1 milyar dolar azaldı. Fonlanma oranı 2025'te dokuz ay üst üste yükseldi. Fazla veren planlar genellikle hedge oranını yükselterek, yani sabit getirili varlık payını artırarak bu oranı kilitlemeye çalışır.
Basel Bankacılık Denetim Komitesi (BCBS), banka defterindeki faiz riskine ilişkin standardı (IRRBB, interest rate risk in the banking book) 21 Nisan 2016'da yayımladı ve uygulama 2018'de başladı. Standart riski iki ölçüyle izler. EVE (economic value of equity), bankanın tüm varlık ve yükümlülük nakit akışlarının bugünkü değeri arasındaki farktır ve ΔEVE, faiz şokunda bu farkın ne kadar değiştiğini gösterir. NII (net interest income, net faiz geliri) ise önümüzdeki dönemde kazanılacak faiz geliri ile ödenecek faiz gideri arasındaki farktır ve ΔNII, şokun bu geliri nasıl değiştirdiğini ölçer.
İki ölçü farklı soruları yanıtlar. ΔEVE uzun vadeli değer sorusudur ve bütün bilançonun ömrü boyunca ne kaybedileceğini sorar. ΔNII ise genellikle bir yıllık kâr sorusudur. Bir banka, kısa vadede yeniden fiyatlanan varlıklarla NII'yi faiz artışına karşı korurken EVE açısından uzun pozisyonda kalabilir ya da tersi olabilir. İki ölçü bazen ters yöne çalışır ve aşağıda anlatılan SVB vakasında olduğu gibi birine odaklanmak diğerini kötüleştirebilir.
BCBS standardında denetçi en az bir aykırı banka (outlier) testi uygular. Altı standart faiz şokundan en kötüsünde ΔEVE, bankanın ana sermayesinin (Tier 1) %15'ini aşıyorsa banka potansiyel olarak aşırı faiz riski taşıyan kurum sayılır ve incelemeye alınır. Yukarıdaki örnek banka, ana sermayesi özkaynağına yakın kabul edilirse yalnızca 1 puanlık paralel şokta %30'u aşan kayıpla bu eşiğin iki katına ulaşır.
Bankalarda ALM'nin sonucu en çok net faiz marjında görünür. FDIC'in 24 Kasım 2025 tarihli Çeyreklik Banka Profili'ne göre ABD bankacılık sektörünün net faiz marjı 2025'in üçüncü çeyreğinde %3,34'e çıktı ve önceki çeyreğe göre 9 baz puan arttı. Aynı dönemde sektörün gerçekleşmemiş menkul kıymet zararları çeyrek bazında 58,2 milyar dolar (%14,7) azalarak 337,1 milyar dolara indi, 2022'nin ilk çeyreğinden beri en düşük seviye oldu. 2022-2023 faiz artışlarının bilançolarda bıraktığı ekonomik değer kaybı, üç yıl sonra hâlâ yüz milyarlarca dolar düzeyinde duruyor.
IRRBB standardının ayrıntıları, bir bankanın ALM sayılarının ne kadarının model varsayımından geldiğini gösterir. En çok tartışılan kalem vadesiz mevduattır (non-maturity deposits). Vadesiz hesapta sözleşmesel vade sıfırdır ama müşterilerin büyük kısmı parasını yıllarca tutar. Banka bu davranışı modelleyip mevduata "davranışsal süre" atar. Atanan süre ne kadar uzunsa yükümlülük tarafı o kadar uzun görünür ve süre açığı o kadar küçülür.
BCBS bu serbestliği tavanlarla sınırlar. Standart çerçevede çekirdek mevduat (core deposits) tespiti iki adımlıdır. Önce son 10 yılın hacim değişimlerinden istikrarlı kısım ayrılır, sonra bunun içinden faiz şokunda bile fiyatı değişmeyen çekirdek kısım belirlenir. Çekirdek olmayan kısım gecelik vade dilimine konur. Tavanlar mevduat türüne göre değişir. Perakende işlem (transactional) mevduatında çekirdek oranı en fazla %90, ortalama süre en fazla 5 yıldır. Perakende işlem dışı mevduatta bu sınırlar %70 ve 4,5 yıl, toptan (wholesale) mevduatta ise %50 ve 4 yıldır.
Tavanların birleşik etkisi çoğu zaman gözden kaçar. Yalnızca toptan mevduatla fonlanan bir bankanın mevduatının yarısı gecelik dilime gider, diğer yarısı en fazla 4 yıl süre alır. Azami ortalama mevduat süresi 0,5 × 4 + 0,5 × 0 = 2 yıl civarında kalır. Kurumsal mevduatın yüksek olduğu bankalarda efektif mevduat süresi bu yüzden 5 yıllık başlık tavanından çok daha düşüktür. 10 yıllık gözlem şartı da başka bir sonuç doğurur. Hızlı büyüyen ya da yeni kurulmuş bir bankanın mevduat modeli, yeterli geçmiş veri olmadığı için zayıf kalır.
Şok tasarımı da sanıldığından ayrıntılıdır. Altı senaryo paralel yukarı, paralel aşağı, dikleşme (steepener), yataylaşma (flattener), kısa faiz yukarı ve kısa faiz aşağıdır. Kısa vade şoku e^(−t/4) ölçeğiyle sönümlenir, uzun vade şoku ise 1 − e^(−t/4) ile büyür. Dikleşme senaryosu −0,65 × |kısa şok| + 0,9 × |uzun şok|, yataylaşma senaryosu +0,8 × |kısa şok| − 0,6 × |uzun şok| formülüyle kurulur. Katsayılar simetrik değildir, bu yüzden dikleşme ve yataylaşma senaryoları birbirinin aynası olmaz.
Dolar için dikleşme senaryosu hesaplanırsa farkı görmek kolaylaşır. Dolarda kısa şok 300, uzun şok 150 baz puandır. Üç aylık vadede (t = 0,25) e^(−0,0625) ≈ 0,9394 olur. Kısa bileşen 300 × 0,9394 ≈ 281,8, uzun bileşen 150 × 0,0606 ≈ 9,1 baz puandır. Dikleşme şoku −0,65 × 281,8 + 0,9 × 9,1 ≈ −175,0 baz puan çıkar. 10 yıllık vadede (t = 10) e^(−2,5) ≈ 0,0821 olur. Kısa bileşen 24,6, uzun bileşen 137,7 baz puandır ve şok −0,65 × 24,6 + 0,9 × 137,7 ≈ +107,9 baz puandır. Yani kısa faiz yaklaşık 175 baz puan düşerken uzun faiz yaklaşık 108 baz puan yükselir.
Şok büyüklükleri para birimine göre değişir. BCBS standardının şok tablosundan seçilmiş değerler aşağıdadır.
| Para birimi | Paralel şok (baz puan) | Kısa şok (baz puan) | Uzun şok (baz puan) |
|---|---|---|---|
| ABD doları (USD) | 200 | 300 | 150 |
| Euro (EUR) | 200 | 250 | 100 |
| Sterlin (GBP) | 250 | 300 | 150 |
| Japon yeni (JPY) | 100 | 100 | 100 |
| İsviçre frangı (CHF) | 100 | 150 | 100 |
| Çin yuanı (CNY) | 250 | 300 | 150 |
| Türk lirası (TRY) | 400 | 500 | 300 |
| Arjantin pesosu (ARS) | 400 | 500 | 300 |
Tablo, faiz rejimi farkını sayıya döker. Aynı sermaye ve aynı pozisyon için Türk lirası pozisyonu dolara göre iki kat paralel şokla test edilir. Yen ise 100 baz puanla en düşük şok grubundadır.
İki teknik ayrıntı daha sahada sık karıştırılır. Sabit faizli kredilerde erken ödeme ve vadeli mevduatta erken çekme gibi davranışsal opsiyonlar yalnızca perakende müşteriler için standart çerçeveyle modellenir. Toptan müşterinin davranışsal opsiyonu, örneğin bankanın ihraç ettiği ve yatırımcıya erken geri satma hakkı veren tahvil, otomatik faiz opsiyonu sayılır ve açık opsiyon olarak değerlenir. Ayrıca standart çerçevede tabanı (floor) olan değişken faizli bir kredi, taban yokmuş gibi bir sonraki yeniden fiyatlama tarihine kadar sabit faizli akış kabul edilir. Taban ve tavan opsiyonlarının şok altında paranın içine girme etkisi ayrıca modellenmezse risk olduğundan düşük görünebilir.
Silicon Valley Bank'in Mart 2023'te çöküşü, ALM'nin en bilinen örneğidir. Federal Reserve Board'un 28 Nisan 2023 tarihli incelemesi, sorunun sermaye oranında değil süre uyumsuzluğunda ve mevduat istikrarında olduğunu sayılarla gösterir. Tablodaki HTM, vadeye kadar elde tutulan (held to maturity) menkul kıymetler, CET1 ise çekirdek ana sermaye demektir.
| 2022 sonu | SVB | Eşdeğer büyük bankalar |
|---|---|---|
| Sigortasız mevduat / toplam mevduat | %94 | %41 |
| HTM menkul kıymet / toplam menkul kıymet | %78 | %42 |
| CET1 / risk ağırlıklı varlıklar | %12 | %10 |
SVB'nin sermaye oranı eşdeğerlerinden yüksekti. HTM portföyün ağırlıklı ortalama süresi 31 Aralık 2022'de 6,2 yıldı ve büyük kısmı 10 yıl ve üzeri vadeli ajans ipotek teminatlı menkul kıymetten (MBS) oluşuyordu. HTM portföydeki değer kayıpları düzenleyici sermayeye yansımadığı için risk ağırlıklı sermaye oranı tehlikeyi göstermedi. Sınıflama farkının ayrıntısı gerçeğe uygun değer maddesinde anlatılıyor.
Fed incelemesi iki ALM hatasının altını çiziyor. Birincisi hedge kararlarıdır. Banka Mart 2022'de, faizler yükselirken, NII'yi faiz düşüşüne karşı korumaya odaklandı. Yukarı faiz riskine karşı aldığı koruma pozisyonlarını kâr almak için kapattı, kalanları Temmuz 2022'de tasfiye etti. Bu strateji menkul kıymet portföyünün süresini uzattı ve EVE ölçüsünü 2022 boyunca kötüleştirdi.
İkincisi model varsayımıdır. SVB, Nisan 2022'de EVE limit aşımlarının ardından mevduat süresi varsayımını zayıf gerekçelerle uzattı. Modelde varlık-yükümlülük süre uyumsuzluğu azalmış göründü ama bilançodan hiçbir risk çıkmadı. Fed'in tespitine göre faiz yükselirken mevduatlar faizsiz hesaptan faizli hesaba kayarak yükümlülük süresini gerçekte kısalttı. Yönetim kurulu, EVE limitlerinin yıllardır aşıldığından tam olarak haberdar edilmemişti. Vakanın genel dersi, bir varsayım değişikliğiyle kapanan açığın gerçek bir açık kapanışı olmadığıdır.
Negatif spread, yatırım getirisinin müşteriye verilen garanti faizin altına düşmesidir. Japonya'da 1997-2001 arasında dört yılda yedi hayat sigortacısı iflas etti, bunların beşi karşılıklı (mutual), ikisi anonim şirketti. İlki Nissan Mutual Life'dı ve 25 Nisan 1997'de battı. Tahvil getirileri ve hisse değerleri düştüğü için yatırım geliri müşterilere verilen sabit garanti faizinin altında kaldı. Aoba Life, Ekim 1997'de Nissan'ın tüm sözleşmelerini devraldı. 2026 başında Çin ve Güney Kore'de görülen "faiz düşüyor, garanti yüksek kalıyor" tablosu bu dönemin yakın bir benzeridir.
Equitable Life vakası gömülü opsiyon riskini gösterir. Birleşik Krallık'ın karşılıklı sigortacısı Equitable Life, poliçe sahiplerine garanti edilmiş annuity opsiyonu (GAO) satmıştı. Faizler düşünce bu opsiyon paranın içine girdi. Lordlar Kamarası 20 Temmuz 2000 tarihli Hyman kararıyla şirketin farklı terminal bonus politikasını hukuka aykırı buldu ve yükümlülüklere yaklaşık 1,5 milyar sterlin eklendi. Sonradan tahmin edilen toplam açık 4,1 milyar sterlindi. GAO için 1998'e kadar karşılık ayrılmamıştı ve şirket Aralık 2000'de yeni iş kabulünü durdurdu. 2004 tarihli Penrose raporu yönetim kurulu denetimindeki zayıflığı ve düzenleyici boşlukları eleştirdi. Süresi eşlenmiş görünen bir yükümlülükte opsiyon ve dışbükeylik riskinin ihmal edilmesi, sayısal açığı sıfır gösterip gerçek riski gizler.
Eylül 2022'deki Birleşik Krallık LDI krizi, korunma stratejisinin kendisinin risk üretebileceğini gösterdi. Bank Underground'un Temmuz 2024 tarihli analizine göre 30 yıllık gilt getirisi 22-29 Eylül arasında 130 baz puandan fazla, dört günde 100 baz puandan fazla arttı. Kaldıraçlı sterlin LDI fonları teminat çağrılarını karşılamak için gilt satmak zorunda kaldı, bu satış getirileri daha da yukarı itti. Bank of England 28 Eylül'de finansal istikrar yetkisiyle uzun vadeli gilt alımı başlattı ve alımlar 14 Ekim'e kadar sürdü. Fonlar yalnızca İngiliz tanımlı fayda planlarını değil İrlanda ve Lüksemburg tabanlı fonları da kapsıyordu. Faiz riskini kapatan swap ve repo pozisyonları, ani faiz artışında nakit teminat riskine dönüştü.
Norinchukin Bank vakası süre riskinin yanına kur fonlama maliyetini ekler. Japon tarım kooperatiflerinin merkez bankası, Bloomberg'in Haziran 2024 haberine göre yaklaşık 10 trilyon yenlik ABD ve Avrupa devlet tahvili satacağını açıkladı. Kasım 2024 haberine göre mali yılın ilk yarısında 7,5 trilyon yen elden çıkardı. Banka yönetimi tam yıl net zararının 1,5 trilyon yeni aşacağını söyledi ve yaklaşık 2 trilyon yene ulaşma ihtimalini dışlamadı. Yabancı tahvil getirisinin döviz fonlama maliyetinin altında kaldığı portföy, ters yönde bir faiz bahsi olarak nitelendirildi.
Asya hayat sigortacıları Mart 2026 itibarıyla ALM'de en ağır baskıyı yaşayan grup ve her ülkenin sorunu farklı.
Sigorta şirketleri için yürürlükteki ALM çerçevesi 2019 tarihli geçici tedbirlerdir. Ulusal Finansal Düzenleme İdaresi (NFRA), 19 Aralık 2025'te beş bölüm ve 51 maddeden oluşan "Sigorta Şirketleri Varlık-Yükümlülük Yönetimi Tedbirleri" taslağını kamuoyu görüşüne açtı. Thepaper'ın aktardığına göre taslakta hayat şirketleri için etkin süre açığı, yani nakit girişlerinin etkin süresi eksi nakit çıkışlarının etkin süresi, +5 yılı aşmamalı ve −5 yılın altına düşmemelidir. Taslak ayrıca iki kapsama şartı koyuyor. Kapsamlı yatırım getirisi yükümlülük fon maliyetini, net yatırım getirisi de garanti maliyetini en az %100 karşılamalı. Stres senaryosunda likidite karşılama oranı da %100'ün altına düşmemeli. Düzenleyici böylece süre açığını getiri ve maliyet kapsama oranlarıyla birlikte denetliyor.
Açığın büyüklüğü konusunda yalnızca ikincil tahminler var. Standard Chartered'ın aktardığı Zhongtai Securities'in Ağustos 2025 notuna göre Çin hayat sigortacılarında ortalama süre açığı mutlak değerce yaklaşık 7 yıl, gelişmiş ülkelerde ise yaklaşık 2 yıl. NFRA tanımına göre bu açık negatiftir, çünkü yükümlülüklerin süresi varlıklarınkinden uzundur. Küçük ve orta ölçekli şirketlerde açığın mutlak değerce 10 yıla yaklaştığı belirtiliyor. Aynı kaynak, Ping An'in açığını 2013'te 8,6 yıldan 2024'te 3 yılın altına indirdiğini aktarıyor, bu rakam şirketin kendi yıllık raporuyla doğrulanmadı. Çin'in en uzun likit devlet tahvili 30 yıllıktır ve bazı yükümlülükler bunun ötesine uzanır.
Yükümlülük tarafı fiyat düzenlemesiyle de yönetiliyor. Çin basınına göre peşin garanti faizli hayat ürünlerinde azami garanti faizi 1 Eylül 2025'ten itibaren düz sigortada %2,5'ten %2,0'a, kâr paylaşımlı ürünlerde %2,0'dan %1,75'e indirildi. Universal ürünlerde asgari garanti faizi %1,5'ten %1,0'a çekildi. Mekanizma formüle bağlıdır. Sektör birliği CIAA'nın açıkladığı araştırma değeri 2025'in ilk çeyreğinde %2,13, ikinci çeyreğinde %1,99 oldu. Araştırma değeri iki çeyrek üst üste mevcut tavanın 25 baz puan altında kalınca tavan indirimi tetiklendi.
Çin bankalarında sorun yeniden fiyatlama zamanlamasıdır. Yicai Global'in Kasım 2025 haberine göre ticari bankaların net faiz marjı 2025'in üçüncü çeyrek sonunda %1,42 ile tarihî dipte kaldı ve ikinci çeyrekle aynı seviyedeydi. NFRA verisine göre Mayıs 2025 mevduat faizi indirimleri, kredi faizi referansı LPR indiriminin etkisini büyük ölçüde dengeledi. Aynı veride sorunlu kredi bakiyesi 3,5 trilyon yuan olarak görünüyor ve bu sayı marjla birlikte okunur.
Mevcut konut kredileri tarihsel olarak yılda bir kez, 1 Ocak'ta LPR'ye göre yeniden fiyatlanır. Ekim 2024'te büyük devlet bankaları mevcut konut kredilerinde ortalama 50 baz puan indirim yaptı. Çin Halk Bankası (PBoC) vali yardımcısı indirimin mevcut konut kredilerinin yaklaşık %90'ına uygulanacağını söyledi. 1 Kasım 2024'ten itibaren borçluya yeniden fiyatlama dönemini bankayla müzakere etme imkânı veren mekanizma başladı. Yıllık yeniden fiyatlama, marjda yapay bir mevsimsellik ve gecikme yaratır. Tahvil tarafında da vade riski birikti. PBoC Valisi Pan Gongsheng Haziran 2024 Lujiazui Forumu'nda bazı banka dışı finans kuruluşlarının orta-uzun vadeli tahvil pozisyonlarındaki vade uyumsuzluğuna dikkat çekti. Bloomberg'in Temmuz 2024 haberine göre düzenleyici bazı bankalardan tahvil riskini azaltmalarını istedi ve kırsal ticari bankalar en savunmasız grup olarak öne çıktı.
Ekonomik değere dayalı yeni sermaye rejimi ESR (J-ICS), Japonya Finansal Hizmetler Ajansı'nın (FSA) çerçevesine göre ilk kez 31 Mart 2026'da biten mali yıl için ölçülecek. ESR'nin alt sınırı %100'dür ve eski %200'lük ödeme gücü marjı (solvency margin) oranının yerini alır. Eski rejimde tahvil zararları düzenleyici sermayeyi doğrudan etkilemiyordu. ESR'de yükümlülük tarafı da aynı faizle yeniden değerlenir. Bloomberg Law'un Haziran 2025 haberine göre Nippon Life'ın Japon devlet tahvillerindeki (JGB) gerçekleşmemiş zararı Mart 2025 itibarıyla yaklaşık 3,6 trilyon yene, yani bir önceki yılın üç katına çıktı. Meiji Yasuda'nın aynı kalemdeki zararı Mart 2025'te biten mali yılda 1,386 trilyon yene yükseldi, önceki yıl 161,4 milyar yendi. Nippon Life, defter değeri bazında faiz riskini azaltmak için devlet tahvili alımlarını sınırlayacağını açıkladı. Vontobel'in Ocak 2026 değerlendirmesi, ESR'ye uyum için süre açığını büyük ölçüde kapatmış sigortacıların uzun JGB alımını yavaşlattığını vurguluyor. Bu, süper uzun vadeli JGB talebinin yapısal destekçisinin zayıflaması anlamına geliyor.
Tayvan'da esas risk süre değil kurdur. Fitch ve Insurance Business Asia'nın 2025 ortası değerlendirmelerine göre Yeni Tayvan doları Nisan 2025 başından itibaren %10'dan fazla değer kazandı. Cathay Life yabancı varlık payını 2011'de %40'tan Mart 2025'te %68'e çıkarmıştı ve sektörün ortalama döviz hedge oranı Mart 2025'te %61,5'ti. Fitch, 2025 ortasında Cathay Life ve Fubon Life dahil büyük hayat sigortacılarını notlarında negatif izlemeye almıştı. Mali Denetim Kurulu (FSC) Aralık 2025 sonunda, itfa edilmiş maliyetle ölçülen tahvillerde kur kazanç ve zararının tahvilin vadesi boyunca tanınmasına izin veren bir taslak önerdi. Amaç hedge maliyetini azaltmaktı. Taslak, IFRS 17'nin Tayvan'da 1 Ocak 2026'da uygulamaya girmesiyle aynı döneme denk geldi. Fitch bu yaklaşımı uluslararası uygulamadan sapma olarak niteledi ve yapısal döviz açığını artırabileceği uyarısında bulundu.
Fitch'in 2025 ortasında aktardığı verilere göre sigortacıların K-ICS oranı, geçiş önlemleri dahil, 2024 sonunda %206,7'den 2025'in ilk çeyreğinde ortalama %197,9'a indi. Finansal Denetim Servisi (FSS) tavsiye edilen oranı %150'den %130'a çekti. Sigortacılar süre açığını daraltmak için uzun vadeli tahvil, bond forward (ileri tarihli uzun tahvil alım taahhüdü), reasürans ve birlikte sigorta (coinsurance) kullanıyor. İskonto oranı indirimleri ve aktüeryal varsayım değişiklikleri sermayeyi baskılıyor.
| Ülke | Ana ALM riski | Düzenleyici çapa | Örnek sayı (kaynak, yıl) |
|---|---|---|---|
| Çin | Negatif süre açığı, garanti faizi | NFRA taslağı ±5 yıl (Aralık 2025) | Kâr paylaşımlı ürün tavanı %1,75 (Eylül 2025) |
| Japonya | JGB değer kaybı | ESR, alt sınır %100 | Nippon Life JGB zararı yaklaşık 3,6 trilyon yen (Mart 2025) |
| Tayvan | Döviz uyumsuzluğu | FSC kur muhasebesi taslağı | Hedge oranı %61,5 (Mart 2025) |
| Güney Kore | Süre açığı, iskonto oranı | K-ICS, tavsiye %130 | Ortalama K-ICS %197,9 (1Ç 2025, Fitch) |
Yapısal hedge (structural hedge), bankanın faize duyarsız fonlamasını, yani kalıcı vadesiz mevduatını ve özkaynağını, sabit getiriye kilitleyen kalıcı pozisyondur. Banka bu tutar için genellikle faiz swapıyla sabit faiz alır ve pozisyonu kademeli vadelerle yeniler. Böylece faiz düştüğünde gelir aniden düşmez, eski yüksek getirili dilimler yavaş yavaş vadesini doldurur. Faiz yükseldiğinde ise gelir artışı gecikmeli gelir.
Avrupa bankalarının 2025 sonu rehberliği mekanizmayı somutlaştırır. Lloyds'un 29 Ocak 2026 tarihli 2025 sonuçlarına göre yapısal hedge nominali 2025 sonunda 244 milyar sterlin, 2025 hedge geliri 5,5 milyar sterlin oldu. Banka 2026 için yaklaşık 7 milyar, 2027 için yaklaşık 8 milyar sterlin hedge geliri bekliyor. Barclays hedge süresini 3 yıldan 3,5 yıla uzattı. Ekim 2025 telekonferansında yeniden yatırım getirisinin planlanan %3,5 yerine %3,8 olarak sabitlendiğini, 2025-2026 için kilitli brüt hedge gelirinin 11,8 milyar sterlin olduğunu açıkladı. Şubat 2026 telekonferansına göre hedge geliri 2025'te 1,2 milyar sterlin artarak 5,9 milyar sterline ulaştı ve 2026'da 1 milyar sterlin ek gelir bekleniyor. Deutsche Bank Ocak 2026 telekonferansında bankacılık defteri net faiz gelirinin 2026'da 14 milyar euroya çıkmasını beklediğini, yapısal hedge'in %90'ının swaplarla kilitli olduğunu söyledi. HSBC Şubat 2026 telekonferansında 2026 bankacılık NII rehberliğini en az 45 milyar dolar olarak verdi ve düşük faizin etkisinin mevduat büyümesi ile yapısal hedge katkısıyla dengeleneceğini belirtti.
Bu rakamlar yaygın bir algıyı düzeltir. Faiz indirimi döngüsünde banka marjının hemen düşeceği beklenir. Yapısal hedge'i büyük ve süresi uzun bankalarda ise eski düşük getirili dilimler vadesini doldurup daha yüksek bir getiriyle yeniden yatırıldıkça gelir faiz düşerken bile artmaya devam edebilir. Hedge'in süresi ve yeniden yatırım getirisi, rehberliğin asıl belirleyicisidir.
ALM'nin ekonomik gerçeği ile muhasebedeki görüntüsü sıklıkla ayrışır. İlk tuzak sınıflamadır. ABD'de HTM, IFRS'te itfa edilmiş maliyetle ölçülen tahvillerdeki değer kayıpları ne kâra ne de düzenleyici sermayeye yansır. Ekonomik değer kaybı yine de gerçektir ve tahvil vadeden önce satılmak zorunda kalınırsa kesinleşir. SVB'de olan budur. Japon sigortacılarda gerçekleşmemiş JGB zararı sık sık "kâğıt zarar" diye anılır. ESR'de yükümlülük tarafı da piyasa faiziyle değerlendiği için bu kaybın bir kısmı yükümlülükteki düşüşle dengelenir, tamamı ise dengelenmez.
İkinci tuzak makro hedge muhasebesidir. ALM dinamik bir portföyü yönetirken muhasebe uzun süre kalem bazlı kaldı. AB'de bankalar makro hedge için IAS 39'un AB'ye özgü istisnasını (carve-out) kullanıyor. IASB, 3 Aralık 2025'te eski adı Dynamic Risk Management olan "Risk Mitigation Accounting" taslağını yayımladı. IFRS 9 içinde, dinamik açık portföylerde net faiz yeniden fiyatlama riskini kapsayan isteğe bağlı yeni bir model öneriyor. Model kalemler yerine net açık pozisyon üzerinden çalışıyor, vadesiz mevduat ve henüz gerçekleşmemiş kredi akışlarını hedge muhasebesine sokmayı amaçlıyor. Yorum süresi 31 Temmuz 2026'da doluyor.
Üçüncü tuzak uzun vadeli faiz eğrisinin kendisidir. Solvency II'de euro için UFR (ultimate forward rate, nihai vadeli faiz) 2026 için değişmeyerek %3,30 olarak belirlendi. EIOPA'nın formülünde UFR, 1961'den beri ortalama reel faiz ile %2 hedef enflasyonun toplamıdır. Beklenen değişim ±15 baz puanın altındaysa UFR sabit kalır, aksi hâlde yılda en fazla 15 baz puan oynar. Euro için son likit nokta (Last Liquid Point) 20 yıldır ve 20 yıldan sonraki eğri UFR'ye yakınsar. Yani bir Avrupa hayat sigortacısının 30-60 yıllık yükümlülüğünün değeri piyasa verisinden çok formül varsayımıyla belirlenir. Bu yüzden hedge oranı kural değerine göre ölçülür ve piyasada tam hedge edilemeyen bir kısım kalır. Solvency II'yi değiştiren Direktif (EU) 2025/2, Last Liquid Point yerine First Smoothing Point kavramını getiriyor, faiz riski sermaye gereksinimini ve volatilite düzeltmesini değiştiriyor. Yeni kurallar 30 Ocak 2027'den itibaren uygulanacak ve Komisyon'un ilgili delege düzenleme değişiklik taslağı Temmuz 2025'te yayımlandı. ALM hedge oranları yeni ekstrapolasyonla yeniden kalibre edilecek.
Dördüncü tuzak süre eşlemesinin riski ortadan kaldırdığı yanılgısıdır. Bank of England PRA'nın Kasım 2025'te açıkladığı 2025 hayat sigortası stres testi (LIST 2025), annuity yükümlülüklerinin %90'ından fazlasını taşıyan 11 büyük hayat sigortacısını kapsadı. Çekirdek senaryoda sermaye gereksinimi üstü fazla toplamda 8,6 milyar sterlin azaldı, 12,9 milyar sterlinlik varlık yatırım yapılabilir notun altına düştü. Toplam solvency sermaye gereksinimi (SCR) karşılama oranı stres öncesi %185'ten stres sonrası %154'e indi. Keşif senaryosunda fonlu reasüransın (funded reinsurance) stres altında geri devralınmasının ödeme gücünü anlamlı etkileyebileceği görüldü. Süre iyi eşlendiğinde asıl risk kredi ve karşı taraf riskine kayar.