Yazar: Kamil ERDİNLİ
Enerji piyasasını takip ederken en çok okuduğum kaynaklardan biri HFI Research. Bağımsız bir enerji araştırma ekibi ve piyasaya genelde karşıt bir yerden bakıyor. Seeking Alpha’daki en büyük petrol ve doğalgaz araştırma servisi onlarınki, 2012'den beri de yazıyorlar. Onları değerli bulmamın sebebi yöntemleri. Küresel arz-talep dengesini kendileri modelliyorlar ve üretimi, stokları neredeyse gerçek zamanlı izliyorlar. Bankaların tahminleriyle kavga etmekten de çekinmiyorlar.
HFI’ın analisti Wilson, 22 Ekim’de “Let The Bloodbath Begin” (“Kan banyosu başlasın”) adlı bir not yayımladı. Ekim başından beri yazdığı iki uyarıyı bu notta tek bir tezde birleştirdi. Tezin özü şu: petrolde tarihin en büyük ve en uzun arz kesintisini yaşıyoruz ama borsa tarihi zirvesine yakın. Wilson’a göre bu ikisi uzun süre bir arada duramaz. Aşağıda tezi parça parça anlatıyorum.
Bu krizin bir orta yolu yok
Wilson’ın çıkış noktası, aynı anda çözülemeyen iki soru. Birincisi, İran ileride yeni bir tırmanmayı nasıl önleyecek? İkincisi, Körfez ülkeleri İran’ın Hürmüz Boğazı’nı denetlemesine nasıl engel olacak? Birini çözdüğünüzde öteki bozuluyor. İran boğazı denetlerse dünya petrolünün yaklaşık beşte biri onun kontrolüne geçer, ABD ile İsrail de buna razı olmaz. Piyasada konuşulan ara formüller, yani İran’ın petrolü sessizce geçirmesi ya da ABD’nin gizlice para ödemesi, iki soruyu birlikte cevaplamıyor. Wilson’ın özetle diyor ki ortalık düzelmeden önce bir kez daha yangın yerine dönecek.
Boğazdan geçen petrol savaştan önceki seviyenin yarısının altında
Savaştan önce Hürmüz’den günde 21,6 milyon varil petrol geçiyordu. 2026'nın ikinci çeyreğinde bu 4,9 milyona düştü. Ekim için tahminler 6 ile 10 milyon arasında. Suudi Arabistan petrolünün bir kısmını boru hattıyla Kızıldeniz’e çevirdi, ama o rota da Husilerin tehdidi altında. Akışın bir bölümü de yüksek kazanç uğruna riski göze alan tanker sahipleri sayesinde devam ediyor. Wilson bu düzeni “küresel ekonomiyi taşıyan bir kürdan” diye tarif ediyor.

11 Kasım itibarıyla sahadaki durum şu: Ekimdeki toparlanma kasımda geri dönmeye başladı. HFI’ın paylaştığı Hormuz Strait Tracker verisine göre boğazdan geçen akışın 7 günlük ortalaması ekim sonunda günde 11-12 milyon varile kadar çıkmıştı, kasımın ilk haftasında 7 milyon civarına geriledi. Umman şeridinde 6 Kasım’dan bu yana en az 4 tanker yandı. HFI’ın hesabına göre bu mekik ticaretinde 80-90 tanker çalışıyor ve saldırılar bu hızla sürerse filo 40-45 günde erir. Kızıldeniz rotası da artık sadece Husilerin tehdidi altında değil: 8 Kasım tarihli uydu görüntüleri, Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı boru hattındaki 8 No’lu pompa istasyonunda hasar izi gösteriyor ve hatta çıkan yangının çabuk söndürüldüğü doğrulandı.

Yedek stoklar sırayla eridi
Kriz sürerken önce rafineri kapasitesi, sonra rafine ürün stokları, ardından Çin’in ham petrol stokları devreye girdi ve tükendi. Şimdi darboğaz tanker arzında. Bir dönem herkes günde 4-5 milyon varillik talep yıkımı olduğunu konuşuyordu. Wilson’a göre bu, Çin’deki tankları uydudan izleyen veri firmalarının yaptığı bir ölçüm hatasıydı. IEA’ya göre küresel stoklar şubattan eylül sonuna kadar 509 milyon varil azaldı. Wilson, Çin dışındaki stokların operasyonel asgari seviyeye indiğini söylüyor. Bu, boru hatlarının ve rafinerilerin çalışmaya devam etmesi için sistemde zorunlu olarak kalması gereken ve kullanılamayan miktar. Stok bu seviyeye inince arzdaki her açık doğrudan fiyata yansıyor.
Petrol küçük açıklara bile büyük tepki verir
Wilson’ın on yılı aşkın modelleme deneyiminden çıkardığı kural şu: arz ile talep arasında günde 1 milyon varillik bir fark, fiyatı varil başına 25-40 dolar oynatabiliyor. OPEC+ da zaten bu yüzden var, üretimi ayarlayarak piyasayı dengede tutuyor. Wilson’ın asıl korkusu, bu fiyat belirleme gücünün OPEC+’dan İran’a geçmesi.
İki kurumun hesabı birbirini tutmuyor
IEA, dördüncü çeyrekte günde 1,8 milyon varillik arz açığı bekliyor. JPMorgan ise piyasanın ekimde günde 1,4 milyon varil fazla verdiğini hesaplıyor. Bu iki rakamı bir önceki maddedeki kurala koyunca biri Brent’i 45-72 dolar yukarı itiyor, öteki 35-56 dolar aşağı çekiyor. Kısacası hangi kurumun haklı çıkacağı, piyasanın yönünü belirleyecek.

1973-74'teki OPEC ambargosu yaklaşık 6 ay sürmüştü. O dönemde S&P 500 zirveden dibe yaklaşık %48 düşmüştü. Bugünkü kesinti 8. ayında, S&P 500 ise tarihi zirvesinin yakınında. Wilson ise piyasanın fiziksel petrol kıtlığını henüz fiyatlarına yansıtmadığını düşünüyor.
Teknoloji ile enerji arasındaki makas
Wilson, Nasdaq’ın enerji sektörüne göre performansının dönmek üzere olduğunu düşünüyor. Piyasayı refleksif buluyor, yani yükselen bir şeyin yükselmeye devam edeceği inancı fiyatı kendi kendine besliyor. Bu görüşün arkasında para da var: kâr etmeyen büyüme şirketlerinden oluşan ARKK fonunda küçük bir açığa satış pozisyonu taşıyor. Petrolden gelecek bir enflasyon ve faiz şokunda ilk zarar görecek fonlardan biri bu. Tabi bu makalenin 22 Ekim'de yazıldığından beri ARKK fonu %8 aşağıda işlem görüyor. Onu da belirtmeden geçmeyelim.
Tepede Satmak!
Bu tezin en ilginç yanı çıkış zamanlaması. Piyasa kriz uzun sürecek demeye başladığında enerji pozisyonu satılmıyor, tutuluyor. Çıkış zamanı herkesin bu çatışma hiç bitmeyecek dediği an. Bunun iki işareti var. Birincisi, petrolle hiç ilgisi olmayan insanların size petrol almanızı önermeye başlaması. Berberin, taksicinin size tüyo vermeye başlaması gibi bir şey aslında. İkincisi, IEA’nın panik moduna geçmesi.
Buraya kadar petrolün fiziksel tarafına baktık. Ama Wilson’ın “düzelmeden önce kötüleşecek” tezini besleyen bir gelişme de geçen hafta Washington’dan geldi.
6 Kasım’da Trump, Beyaz Saray Özel Kalem Müdürü Susie Wiles’ı görevden aldı ve yerine Stephen Miller’ı getirdi. Miller 9 Kasım’da göreve başladı. Bazılarına sıradan bir kadro değişikliği gibi gelebilir, ama bence önümüzdeki 27 ayın yönünü belirleyen bir seçim.
Miller, 2016'dan, yani ilk günden beri Trump’ın yanında. İlk dönemde Müslüman ülkelere seyahat yasağı ve sınırda göçmen ailelerin çocuklarından ayrılması gibi en sert göç uygulamalarının arkasındaki isimdi. İkinci dönemdeki unvanı “politikadan sorumlu Özel Kalem Müdür Yardımcısı”ydı, ama Washington’da iç politikayı fiilen onun yönettiği herkesçe biliniyordu. Göçü bir ekonomi meselesi olarak değil, kimlik ve demografi meselesi olarak görüyor. Cumhuriyetçilerin ana akımını değil, en radikal kanadını temsil ediyor. Artık en tepede.
Zamanlamaya da dikkat edin. Atama, Cumhuriyetçilerin ara seçimde Temsilciler Meclisi’nde onlarca sandalye ve Senato’nun kontrolünü kaybetmesinden üç gün sonra geldi. Seçmen yavaşla dedi, Trump buna daha sert bir isimle cevap verdi. Kongre’deki Demokratlar da Miller’ın mimarı olduğu göçmenlik uygulamalarını soruşturacaklarını şimdiden söylüyor. Yani Beyaz Saray ile Kongre arasında açık bir cephe kuruluyor.
Peki İran cephesinde ne olacak? Burada iki sinyal var ve ilk bakışta birbirini tutmuyor:
- Pentagon’un planı: Senatör Chris Murphy 29 Ekim’de, Pentagon’un seçimden sonra İran’a yönelik yeni bir saldırı planı hazırladığını ve senatörlere bu konuda brifing verildiğini açıkladı. Planı “delilik” diye niteledi. Yıkıcı bir tırmanışa yol açacağını, sivil altyapının hedef alınabileceğini ve savaşı uzatacağını söyledi. Yönetim ise senatörlere bunun kısa süreli bir plan olduğunu anlatmış. (Merak edenler için link: https://youtube.com/shorts/I9rmfC6I6x4?si=Ra3UeLnwGPseZSH9)
- Miller’ın tavrı: New York Times’a göre Miller görevi isterken Trump’a İran savaşını bitirmesini önermiş. Gerekçesi şuymuş: Trump’ın çekirdek seçmeni uzun bir Orta Doğu savaşını, verilen sözlere ihanet olarak görüyor.
Bu iki sinyali yan yana koyunca benim okumam şu: elimizde savaşı bitirmek isteyen bir Özel Kalem Müdürü ve masada kısa ama yoğun bir saldırı planı var. Bu ikisi birlikte, müzakereyle yumuşak bir çıkıştan çok sert vurup bitirme ihtimalini güçlendiriyor. Bu da Wilson’ın ana senaryosuyla birebir örtüşüyor: önce tırmanma, ardından kesin bir sonuç.
Masadaki saldırı planları
Washington’daki kadro değişikliğinin askeri tarafını en iyi Financial Times’ın 1 Kasım tarihli analizi anlatıyor. FT, eski ABD komutanlarına ve savunma analistlerine yeni bir İran saldırısının neye benzeyeceğini sormuş. Çıkan tablo, Wilson’ın tezini destekliyor.

Önce başlangıç noktası. Savaş sekiz aydır sürüyor ama Trump’ın hedeflerinin hiçbiri gerçekleşmedi. Rejim hâlâ ayakta, nükleer programla ilgili bir taahhüt verilmedi ve İran’ın füzeleri ile insansız hava araçları hâlâ ABD üslerini ve müttefiklerini vurabiliyor. Trump’ın kendi ifadesiyle seçim şu: “Do I finish it off… or do I make a deal?” (İşi bitireyim mi, yoksa anlaşma mı yapayım?)
FT’nin derlediğine göre masada üç seçenek var:
- Deniz operasyonu: Kıyı radarları, gemisavar füzeler ve hücumbot üsleri vurulur. Tırmanma riski düşük ama kalıcı bir etkisi yok, çünkü İran bunları hızla yeniden kurabiliyor.
- Nükleer hedefler: Asıl hedef Pickaxe Dağı’ndaki ve henüz vurulmamış yeraltı tesisi. Sorun şu ki ABD ve İsrail, İran’ın nükleer programı hakkında bugün 2025'e göre çok daha az şey biliyor.

- Çok günlük geniş kampanya: Devrim Muhafızları komutanları, füze ve insansız hava aracı kapasitesi, bunların yanında rafineri, santral ve fabrika gibi sivil altyapı hedef alınır. İsrail bu seçeneği zorluyor. Eski CENTCOM komutanı Joseph Votel de en olası senaryonun bu olduğunu düşünüyor.
Bizi petrol tarafında ilgilendiren nokta üçüncü seçenek. Uzmanlara göre İran’ın rafinerileri vurulursa İran’ın da Körfez’deki enerji tesislerini aynı şekilde vurması neredeyse kesin. Bunun sonucu küresel enerji krizinin derinleşmesi ve yakıt fiyatlarının yükselmesi olur. İran bunun ötesine de geçebileceğini söylüyor: Hürmüz’deki deniz altı kablolarını ve veri merkezlerini hedef alabileceği, Bulgaristan gibi ABD güçlerinin kullandığı Avrupa’daki üsleri vurabileceği uyarılarını yaptı. Irak’taki milisler ile Husilerin Kızıldeniz’deki saldırılarını artırması da ihtimal dahilinde. Hatırlarsanız Suudi petrolünün alternatif rotası olan Kızıldeniz zaten bu tehdidin altındaydı.
Bir de ABD’nin kendi kısıtı var: savaş ABD’nin cephanesini eritti. CSIS’in temmuz raporuna göre Patriot önleyici füze stoku savaştan önce 2.330 adetken 1.000'in altına düştü. Daha gelişmiş THAAD stoku 452'den 280'in altına indi. Tomahawk gibi uzun menzilli füzelerin yerine konması 1 ila 5 yıl sürecek. Eski Savunma Bakanı Mark Esper de asıl sorunun, müttefiklerin uzun süren bir misilleme dalgasına karşı yeterli önleyici füzesi olup olmadığı olduğunu söylüyor.

Son 48 saatte neler oldu?
Bu yazıyı yayımlamaya hazırlanırken sahada işler hızlandı. HFI’ın X hesabında son iki günde paylaştıklarına baktım ve yukarıdaki tezin neredeyse her parçasına dokunuyorlar. O sebeple yazıyı biraz uzatmak mecburiyetinde kaldım, affınıza sığınarak 😄
Çatışma Umman’a sıçradı. 9 Kasım’da İran, Hürmüz’ün güney yakasındaki Umman’a ait Didamar adasında radar ve haberleşme tesislerini vurdu. Petrol aynı gün %4 düştü. HFI’ın buna tepkisi bir omuz silkme emojisi oldu. Bir de henüz doğrulanmamış bir söylenti dolaşıyor: İran’ın, ABD’nin Keşm Adası’na yönelik saldırılarına karşılık Irak’taki bazı petrol sahalarını vurduğu iddia ediliyor. Teyit gelene kadar bunu sadece not olarak düşüyorum.
Manşetler anlaşma diyor. Aynı günlerde Körfez basınından art arda anlaşma haberleri geldi. Al Arabiya, uranyum zenginleştirmesinde bir ön anlaşmaya varılabileceğini ve IAEA müfettişlerinin İran’a dönüşünün konuşulduğunu yazdı. Al Araby Al Jadeed’in benzer haberleri ise HFI’ın sayımına göre altıncı kez boşa çıktı. 10 Kasım’da Katar Başbakanı Al Thani, Paris’teki G7 toplantısında diplomasi için “en az iki hafta” süre kazandıklarını söyledi. Ama aynı toplantıda Washington ile Tahran arasında, anlaşmanın uygulama takvimi dahil, hâlâ “ciddi farklılıklar” olduğunu da ekledi. Dışişleri Bakanı Rubio ise İran’ın istediği tazminatı ödemeyeceklerini açıkça söyledi.
HFI’ın okuması: aynı oyun ikinci kez. HFI’a göre ABD, mayıs-haziranda oynadığı mutabakat zaptı (MOU) oyununu tekrar oynuyor: tutamayacağını bildiği tavizleri ima et, piyasadaki baskıyı hafiflet, sonra tırmandır. İran’ın ABD’ye karşı elindeki en büyük koz petrol fiyatı ve her anlaşma manşetinde fiyat düştükçe bu koz zayıflıyor. HFI, İran’ın bu oyuna ikinci kez düştüğünü düşünüyor ve ekliyor: “Bu kadar bariz olmamalı, ama öyle.”

Şüpheli bir opsiyon işlemi. 9 Kasım’da Al Arabiya’nın anlaşma manşetlerinden önce birisi Ocak vadeli Brent’te 80 dolarlık 50 bin ve 88 dolarlık 25 bin lot satım opsiyonu (put) aldı. Yani fiyatın düşeceğine büyük bir bahis. HFI bunu açıkça içeriden bilgiyle yapılmış işlem diye niteliyor. Kanıtlanmış bir şey değil, ama zamanlama gerçekten dikkat çekici.
Uçak gemisi yolda. USS Theodore Roosevelt uçak gemisi Singapur’daki liman ziyaretinin ardından Arap Denizi’ne doğru ilerliyor. HFI’ın yorumu yarı alaycı: “Umarım saldırı için bunun gelmesini beklemek kadar bariz değildir.” Bunu yukarıda anlattığım Pentagon planı ve FT’nin çizdiği senaryolarla birlikte okumak lazım.
Piyasa hâlâ içeride değil. HFI’ın paylaştığı bir veri, Brent’teki açık pozisyonların (open interest) 2025 başındaki dip seviyelere geri döndüğünü gösteriyor. Tarihin en büyük arz kesintisi yaşanırken petrol vadelilerinde bu kadar az pozisyon olması, Wilson’ın “piyasa kıtlığı fiyatlamıyor” tezini destekliyor. “Enerjiden ne zaman çıkılır?” bölümündeki ölçütü hatırlayın: çıkış zamanı herkesin petrolü konuştuğu an. Şu an tablo bunun tam tersi. HFI’ın alkışladığı bir opsiyon stratejisi de durumu iyi özetliyor: bir yanda tırmanmaya karşı Aralık 2027 vadeli 120/150 dolarlık alım spread’i, öte yanda ateşkese karşı Mart 2027 vadeli 85/75 dolarlık satım spread’i. Stratejiyi kuran trader’a göre her şey ABD’nin rejim değişikliğinde ısrar edip etmemesine bağlı.
Ara seçimden sonra ABD’de her şeyin değişeceğini, işlerin yumuşayacağını düşünenler önümüzdeki süreci iyi izlesin. Çünkü Washington’da savaş daha yeni başlıyor ve petrol piyasası bunu henüz fiyatlamıyor olabilir.