Çin Halk Cumhuriyeti yılbaşında etkileri merakla beklenen yeni “iş akdi yasasını” yürürlüğe soktu. Aradan geçen 8 ayın ardından işçilerin haklarına daha fazla sahip çıkması ve isçilerin çalışma koşullarındaki göreceli iyileşme ilk göze çarpanlar. Bunun yanında bazı şirketler daralmaya gitti. Özellikle düşük işgücü maliyetine dayalı üretim yapan ve rekabet gücünden yoksun şirketler zora girdi. Ancak işçi maliyetleri artışı beklendiği kadar şiddetli olmadı.
1995 ve 2006 yılları arasında Çin’de açılan iş hukuku davalarının sayısı 13 kattan fazla arttı. Hızla büyüyen ekonomiye paralel olarak iş uyuşmazlıklarının niteliği de niceliğine paralel olarak çeşitlendi. Böylece eski yasanın yetersizliği ve isçileri koruma fonksiyonunun eksikliği şiddetle ortaya cıktı.
Yeni hazırlanan yasa ile her şeyden önce isçilere daha geniş haklar verilmesi ve verilen hakların kolay kullanılır olması amaçlandı. Yeni ile istikrarlı ve uyumlu iş ilişkileri yaratmak ve devam ettirmek için isçi ve işveren hak ve yükümlülükleri açıkça belirlendi.
Yeni yasa ile isçilere yetkili organlar aracılığı yerine, doğrudan bireysel dava açma hakkı verildi. İsçi hakları ihlallerine müteakip isçi sendikaları ya da temsilcikleri halen çeşitli yetkilere sahip. Fakat isçilere bireysel dava hakki verilmesi ara kurumların fonksiyonunu en aza indirirken, isçilerin bağımsız olarak haklarını mahkemede arayabilmelerinin yolu açıldı.
Nitekim Çinli isçiler gecen 8 ayda mahkemelere akın ettiler. Iş uzlaşmazlıklarına dayalı davalar Pekin’de %106, endüstriyel şehirlerden biri Nanjing’de %236, 4-5 milyon isçiyi barındıran Shenzhen’de %126, çalışma şartlarının oldukça ağır olduğu Güney şehirleri Guangzhou ve Donguan’da %96 ve %132 artış gösterdi. Rakamların da ifade ettiği gibi Cinli isçiler yeni haklarının benimsemekte ve haklarını aramakta gecikmediler.
Doğal olarak yeni iş yasası işverenlere yaramadı. Özellikle yabancı yatırımlı şirketlere karşı yeni yasa harfiyen işliyor. Ancak isçi hakları konusunda kurumsal tecrübeleri ve sorumlulukları olan Avrupa ve Amerikalı şirketler durumdan daha hafif etkileniyorlar. Ancak tamamen düşük kaliteli isçi gücüne dayalı üretim yapan, atölye tarzı ilkel yönetim modelleri ile çalışan küçük isletmeler için iş yaşamı çok güçleşti. Bu tür işletmeler yeni iş yasası ile birlikte piyasadan çekilmeye ya da Vietnam, Bangladeş, Filipinler gibi ülkelere kaymaya başladılar. Yeni yayınlanmaya başlayan hukuk şirketleri raporlarında ÇİN’den ayrılan isletmelerin Hong Kong, Tayvan ve Güney Koreli oluşu ilgi çekici görünüyor.
Kapanan ya da ülkeyi terk eden fabrikaların azlığını bir yana bırakırsak; yeni yasanın iş ilişkilerine getirdiği değişiklik çok büyük oldu. Örneğin yasanın yürürlüğü girişinden evvel Fransız süpermarket zinciri Carrefour tam 40.000 Cinli çalışanını isten çıkartarak yeniden 2 yıllık sözleşme imzalattı.
Yasanın çıkması ve yürürlüğe girmesi sürecinde yabancı sermaye yatırımlarının seyrine bakılırsa, yabancı yatırımlar yeni yasadan etkilenmemiş görünüyor. Yılın ilk 4 ayında Çin tam 42.78 milyar $ doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekti. Ernest & Young anketine (China knocks Western Europe from top spot for FDI “attractiveness“) göre, dünya iş liderlerinin %41′i Çin’i doğrudan yatırım için Dünya’nın en çekici ülkesi olarak görüyor.
Yabancı şirketler yeni yasayı bir boyutuyla oldukça benimsediler: Genel olarak isçi haklarına göreceli olarak zaten daha saygılı olan yabancı şirketler, yasanın isçi haklarına duyarsız rakip şirketlere getirdiği yükten oldukça memnunlar.
Mikro ölçekte yeni yasa ÇİN’de iş yapan tüm şirketleri çeşitli biçimlerde etkiliyor veya etkileyecek. Şirketler genellikle yazılı iş akitleri gerçekleştiriyorlar. Yapılan bu sözleşmelere işten çıkarmayı gerektirecek hususlar açıkça yazılıyor. Yapılan bu yazılı kontrat neticesinde olası uyuşmazlık sonucunda büyük cezalar ödeme riski azalıyor. Bu doğrultuda Çin’in en büyük network ve iletişim şirketi Huawei çalışanlarını “gönüllü istifa” ettirerek, yeni kontratlar imzaladı. Ancak Guandong Yüksek Mahkemesi “gönüllü istifaları” geçersiz saydı
Yeni iş yasası Çin’deki isçi sendikalarına de daha büyük bir rol veriyor. Yeni iş yasasının 51 – 56. maddeleri sendikalara toplu sözleşme yapma yetkisi veriyor. Tüm İsçilerin 170 milyon üyesi bulunan Çin İsçi Sendikaları Federasyonu’na üyeliği tevsik ediliyor. Sendikalar ücretleri, çalışma saatlerini, tatilleri ve sosyal hakları müzakere edebiliyor, ancak greve gitmeleri yasak.(copyrightsadikaymaz)
İşçi Sendikaları Federasyonu Amerikan süpermarket zinciri Wal-Mart ile toplu sözleşme imzaladı. Ayrıca geçen yıla kadar 50.000 yabancı şirket Çin’de toplu sözleşme imzaladı. Yeni iş yasası da gelecek yıllarda tüm yabancı şirketlerin toplu sözleşmeler yapmasının yolunu acıyor.
Dragonomi.com
Konu ile ilgili kaynaklar:
- Washington Post: China Enacts Stronger Labor Law
- IHT : New labor law introduced in China
- WorldPress.org: Chinese Labor Law Reform: Guaranteeing Worker Rights in the Age of Globalism
- Xinhua News: China issues regulation to clear labor contract law misunderstanding
* Bu makale Sadi KAYMAZ tarafından yazılmıştır. Her hakkı saklıdır. Hiçbir surette kopyalanamaz, referans göstermeksizin alıntı yapılamaz. /Dragonomi.com
