Çin ihracatçılara vergi iadesi uygulamasına 1985 yılında başlamıştır. Devlet ihracatı teşvik etmek için ihracatçılara ihraç ettikleri mallar nedeniyle
yüklenmiş oldukları vergilerin bir kısmını iade etmektedir. Dünya Ticaret Örgütü’nün de kabul ettiği uygulamaya göre Çin, ülkesi dışına ihraç edilen
mallar için ihracatçılara % 5 ila % 17 arasında değişen vergi iadesi yapmaktadır.
Vergi iadesi yükünün hızlı artışı ve ihracatta yolsuzlukların giderek yaygınlaşması nedeniyle 1995 yılından itibaren Çin ihracatta vergi iadesi
katma değer vergisine tabi ihraç konusu ürünler için sadece % 9 oranında vergi oranlarını düşürmeye başlamıştır. Çoğu ürünün vergi iade oranı 1994 yılında % 17 iken, 1996 yılında % 9’a indirilmiştir. Buna göre, ülke içinde % 17 oranındaadesi yapılmıştır. Çin’in ihracatta vergi iadesi oranını düşürmesi esasen
ihracata % 8 oranında efektif vergi yükü getirilmesine eş değer etki yaratmıştır.
Asya krizi yıllarında Güneydoğu Asya ülkelerinin paralarının değerlerini Çin para birimi Yuan karşısında düşürmeleri (devaluation) Çin’in ihracatı
üzerinde olumsuz etkiler yaratmıştır. Bu nedenle Çin, deflasyon eğilimini tersine çevirmek ve ihracat sektörünü destekleyebilmek için ihracatta KDV iade
oranlarını tekrar yükseltmiştir. Vergi iade oranları 1997 yılının ortasından Temmuz 1999’a kadar altı defada olmak üzere toplam % 5 – % 7 arasında
değişen oranlarda arttırılmıştır.
Son yıllarda Çin’in ihracatı çok hızlı artış göstermiş ve bu nedenle ihracatta KDV iadeleri merkezi idare bütçesi üzerinde çok ciddi bir yük olmaya
başlamıştır.
Çin’in ihracatı hızlı büyüdükçe, devlet üzerindeki mali yükü de giderek ağırlaşmıştır. 2002 yılında Çin’in merkezi devlet bütçe açığı 309.7 milyar Yuan
(37,3 milyar ABD Doları)’a ulaşmıştır.
Aynı yıl ihracat vergi iadeleri sözkonusu merkezi bütçe açığının % 40’ına yaklaşarak, 115 milyar Yuan olarak gerçekleşmiştir. Bu iade tutarı aynı zamanda bütçedeki toplam ödeneklerin % 15’ine karşılık gelmektedir.
Vergi iadelerinin yıllık % 36,3 ile ülkenin yıllık merkezi bütçe gelirleri artış hızının iki katından daha da hızlı artmaya başlamıştır. 2002 yılı sonunda ihracatçılara vergi iade borçları toplamı 247,7 milyar Yuan (30 milyar ABD Doları) iken gerçekleşen iade tutarı sadece 159 milyar Yuan (19 milyar ABD Doları)‘dır.
2003 yılında vergi iade borçları 50 milyar Yuan (6,04 milyar ABD Doları) kadar bir artış göstermiştir.
Ekim 2003’de merkezi hükümet ihracatta vergi iade sistemini bir kez daha değiştirmeye karar vermiştir. Ekim 2003 tarihli vergi iade reformu planı ile
ihracatta vergi iade sisteminin, iade oranları düşürülmek suretiyle devam ettirilmesi kararlaştırılmıştır.
Ayrıca Çin’in uygun görmediği ham petrol gibi bazı hammaddelerin ve ürünlerin ihracatında vergi iadesinin büyük oranda düşürülmesi veya kaldırılması kararlaştırılmıştır. 1 Ocak 2004’ten itibaren ihracatta KDV iade oranlarının ortalama % 3 oranında düşürülmesi kararlaştırılmıştır. Bu sayede merkezi idare bütçesi üzerindeki mali yükün azaltılacağı öngörülmüştür. Vergi iade oranında ortalama % 3’lük indirimin,2004 bütçesinde planlanan açığın % 11’ine denk gelen 35 milyar Yuan tutarında bütçe harcama tasarrufu sağlayacağı tahmin edilmiştir.
Ekim 2003’teki vergi iade reformuna göre merkezi idare 2004 yılından önce hak edilen vergi iadelerinin % 100’ünden sorumludur. 2004 yılı başından
itibaren doğan vergi iade alacaklarında ise vergi iade yükü % 75’i merkezi idareye ve % 25’i de yerel yönetimlere ait olmak üzere merkezi ve yerel
yönetimler arasında paylaştırılmaktadır. Ayrıca, yeni vergi iade prosedürüne göre yerel yönetimler kendi sorumluluklarındaki % 25’lik payı ödemedikleri
sürece geriye kalan % 75’lik pay merkezi yönetim tarafından da ödenmeyecektir.
Vergi iade oranının düşürülmesi üretim maliyetlerini arttırıcı ve kısa dönemde ihracat sektörünün rekabet gücünü zayıflatıcı etki yaratmıştır. Ancak,
KDV iade oranlarının kademeli düşürülmesinin olumsuz etkilerinin uzun dönemde ihracatçıların etkinliklerini ve verimliliklerini yükseltmek ve ürünlerini
geliştirmek suretiyle telafi edilebileceği öngörülmektedir. Ayrıca, Çin’in uluslararası ticaret ortağı ülkelerdekine göre daha düşük enflasyona sahip oluşu
ve zayıf ABD Dolarıvergi iade oranlarının düşürülmesinden kaynaklanan olumsuzlukları hafifletebilecektir.
KDV iade oranlarının düşürülmesi esasen Çin şirketleri için döviz kurunun değiştirilmeden Çin para birimi Yuan’ın efektif olarak değerinin
arttırılması (revaluation) anlamına gelmektedir. KDV iade oranlarının düşürülmesi, vergi iadelerini ihraç fiyatlarını düşürmek için kullanan Çin
ihracatçılarının yanı sıra Çin’den mal alan yabancı şirketleri de olumsuz etkileyebilecektir. Çinli üreticiler düşürülen vergi iade oranları nedeniyle artan
maliyetlerini girdi temin ettikleri üreticilere ve mal sattıkları müşterilerine yansıtmaya çalışacaklardır.
İhracatta vergi iade oranlarının düşürülmesi kararı, devletin vergi iadeleri nedeniyle karşılaştığı ağır mali yükün hafifletilmesi ve güçlü ticaret
fazlasından kaynaklanan Yuan’ın değerlenmesine yönelik baskıların azaltılması için yerinde bir karar olarak nitelendirilebilir.
01 Ocak 2004 tarihinden itibaren geçerli değişiklikte değiştirilmeyen, mevcut oranları korunan ihracatta KDV iade oranları aşağıda gösterilmiştir:
- Tarımsal ürünler için ihracatta vergi iade oranları % 5 ve % 13.
- Hammadde olarak tarımsal ürünleri kullanarak üretilen veya işlenen endüstriyel ürünlerin çoğu için ihracatta vergi iade oranı % 13.
- Mevcut vergi politikasında % 17 oranında KDV’ne tabi malların çoğu için vergi iade oranı % 13.
- Gemiler, arabalar, bunların ana parçaları, hava ve uzay araçları, sayısal kontrollü makine araçları, işleme merkezleri, basılı devreler,
lokomotifler için ihracatta vergi iade oranı % 17.
Beyaz un, mısır unu, kesilmiş ördek ve tavşan için ihracatta vergi iade oranı % 5’ten % 13’e yükseltilmiştir.
Ham petrol, kauçuk, selüloz, kaşmir, yılan kızartması, kıt metal cevherleri, fosfor cevheri ve doğal grafit için ihracatta vergi iadesi kaldırılmıştır.
Aşağıdaki mallar için vergi iade oranları düşürülmüştür:
- Demir ve işlenmemiş çinko için % 11’e.
- İşlenmemiş alüminyum, sarı ve diğer fosforlarla, işlenmemiş nikel,ferroalloy, molybdenum ore ve concentrate için % 8’e.
- Kok, yarı kok, pişirme kömürü, caustic-calcined ve dead burned magnesite, fluorid, talc ve lardite için % 5’e.
Yukarıda belirtilenler dışındaki diğer mallardan ihracatta vergi iade oranı % 17 ve % 15 olanların oranları % 11’e; hem KDV oranı hem de vergi iade
oranı % 13 olan malların vergi iade oranı da % 11’e düşürülmüştür.
